‘निर्लज्ज’ हा शब्द ऐकला की आपल्या मनात लगेच नकारात्मक प्रतिमा तयार होते. समाजाच्या नियमांची पर्वा न करणारा, चुकीचे वागूनही लाज न वाटणारा किंवा इतरांचा विचार न करणारा माणूस म्हणजे निर्लज्ज, अशी आपली सामान्य समजूत असते. पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर या शब्दाचा एक वेगळा आणि उपयोगी अर्थही घेता येतो. इथे ‘निर्लज्ज’ म्हणजे चुकीची कामं करूनही लाज न वाटणं नव्हे, तर अनावश्यक लाज, लोक काय म्हणतील याची भीती आणि सततच्या सामाजिक मूल्यांकनातून स्वतःला मुक्त करणं.
आपल्या आयुष्यातील अनेक निर्णय हे आपल्याला खरंच काय हवं आहे यापेक्षा ‘लोक काय म्हणतील?’ या प्रश्नावर आधारित असतात. नवीन काम सुरू करायचं असतं, पण अपयशाची लाज वाटते. एखादं मत मांडायचं असतं, पण लोक हसतील अशी भीती वाटते. चूक झाली की ती स्वीकारण्याऐवजी आपली प्रतिमा खराब होईल याची चिंता वाटते. काही लोक तर स्वतःच्या आवडी, क्षमता आणि स्वप्नांपेक्षा इतरांच्या अपेक्षांनुसार आयुष्य जगत राहतात. अशा वेळी थोडं ‘निर्लज्ज’ होणं म्हणजे सामाजिक नियम मोडणं नव्हे, तर अनावश्यक सामाजिक भीती कमी करणं होय.
मानसशास्त्रात याला ‘fear of negative evaluation’ म्हणजे इतरांकडून नकारात्मक मूल्यांकन होण्याची भीती, या संकल्पनेशी जोडता येते. इतर लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतील याची जास्त चिंता असेल, तर व्यक्ती काही परिस्थिती टाळू लागते. बोलण्याची संधी असताना शांत राहणे, नवीन गोष्ट करून पाहण्याआधीच मागे हटणे किंवा स्वतःची इच्छा व्यक्त न करणे यामुळे काही काळ मनाला आराम मिळतो; पण दीर्घकाळात आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक वेळी इतरांच्या मताला खूप महत्त्व देण्याऐवजी, ‘मला योग्य काय वाटतं?’ हा प्रश्न विचारण्याची सवय मानसिकदृष्ट्या उपयोगी ठरू शकते.
याचा पहिला फायदा म्हणजे अपयशाची भीती कमी होऊ शकते. आपण एखादं काम करताना ‘मी अपयशी झालो तर लोक काय म्हणतील?’ याचा विचार करत राहिलो, तर काम सुरू करण्यापूर्वीच मन थकते. पण ‘लोक काहीही म्हणोत, मला प्रयत्न करून पाहायचा आहे’ अशी भूमिका घेतली तर प्रयोग करण्याची तयारी वाढते. मानसशास्त्रीय संशोधनात चुका आणि अपयशाकडे शिकण्याच्या प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहण्याची वृत्ती अधिक अनुकूल ठरते, असे आढळते. यालाच साध्या भाषेत growth mindset म्हणता येईल. अपयश म्हणजे आपल्या व्यक्तिमत्त्वावरचा शिक्का नसतो; ते एका प्रयत्नाचा परिणाम असतो.
दुसरा फायदा म्हणजे स्वतःचं मत व्यक्त करण्याची क्षमता वाढते. प्रत्येकाला खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीला ‘नाही’ म्हणणं कठीण जातं. कारण नकार दिला तर समोरचा नाराज होईल, आपल्याबद्दल वाईट विचार करेल किंवा नातं बिघडेल अशी भीती असते. पण निरोगी मर्यादा म्हणजे समोरच्याचा अपमान करणे नव्हे. ‘मला हे शक्य नाही’, ‘मला हे मान्य नाही’ किंवा ‘यासाठी मला वेळ हवा आहे’ असं शांतपणे सांगता येणं ही भावनिक परिपक्वतेची खूण आहे. त्यामुळे इथे निर्लज्जपणा म्हणजे उद्धटपणा नव्हे, तर गरज असताना स्वतःसाठी उभं राहण्याची क्षमता आहे.
तिसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे तुलना कमी होणे. सोशल मीडिया आणि सततच्या सामाजिक संपर्कामुळे आपल्याला इतरांचं आयुष्य अधिक चांगलं, यशस्वी किंवा आनंदी वाटू शकतं. अशा वेळी ‘माझ्याकडे हे का नाही?’ किंवा ‘लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?’ असे विचार वाढतात. जर आपण प्रत्येक सामाजिक अपेक्षेला स्वतःच्या मूल्याचा आधार बनवलं, तर समाधान मिळणं कठीण होतं. स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष देणं आणि प्रत्येक गोष्टीत बाहेरून मान्यता मिळवण्याची गरज कमी करणं मानसिक आरोग्यासाठी अधिक उपयुक्त ठरू शकतं.
याचं आणखी एक महत्त्वाचं उदाहरण म्हणजे चूक झाल्यानंतर स्वतःला माफ करणं. काही लोक एखादी छोटी चूक झाली तरी अनेक दिवस स्वतःलाच दोष देत राहतात. ‘मी असं का केलं? लोकांना काय वाटलं असेल?’ या विचारांमध्ये ते अडकतात. स्वतःच्या चुकीची जबाबदारी स्वीकारणं आवश्यक आहे; पण त्यानंतर सतत स्वतःला शिक्षा करत राहणं आवश्यक नाही. ‘हो, माझ्याकडून चूक झाली. त्यातून मी काही शिकलो आणि पुढच्या वेळी वेगळं करेन’ अशी भूमिका अधिक आरोग्यदायी ठरू शकते. म्हणजेच, चुकीची लाज न बाळगता चुकीची जबाबदारी स्वीकारणे.
मात्र इथे एक महत्त्वाची सीमा लक्षात ठेवली पाहिजे. ‘निर्लज्ज राहा’ याचा अर्थ इतरांना दुखवा, नियम तोडा, चुकीचं वागा आणि कोणाचीही पर्वा करू नका असा अजिबात नाही. समाजात राहण्यासाठी सहानुभूती, जबाबदारी आणि नैतिकता आवश्यक आहेत. दुसऱ्याच्या भावनांचा विचार न करणे हा आत्मविश्वास नसून असंवेदनशीलपणा असू शकतो. त्यामुळे योग्य दृष्टिकोन असा आहे की लोकांच्या मताची गुलामी करू नका, पण लोकांच्या भावनांचा अनावश्यक अपमानही करू नका.
खरं तर मानसिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तीला प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज वाटत नाही. कोणी कौतुक केलं तर ते स्वीकारता येतं आणि कोणी टीका केली तर त्यातून आवश्यक ते शिकता येतं. प्रत्येक टीका सत्य नसते आणि प्रत्येक कौतुकही आपल्या मूल्याचा अंतिम पुरावा नसतो. आपली स्वतःची मूल्यव्यवस्था, ध्येय आणि विवेक यांच्यावर आधारित निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित झाली की बाहेरच्या मान्यतेवरचं अवलंबित्व कमी होतं.
म्हणूनच ‘निर्लज्ज राहण्याचा’ मानसशास्त्रीय अर्थ असा घेऊया: चुकीसाठी निर्लज्ज होऊ नका, पण लोकांच्या अनावश्यक मतांसाठी स्वतःला सतत दोषीही मानू नका. नवीन गोष्ट शिकताना लाजू नका. प्रश्न विचारताना लाजू नका. अपयश आलं तर लाजू नका. स्वतःसाठी ‘नाही’ म्हणताना लाजू नका. मदत मागताना लाजू नका. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, स्वतःसारखं जगण्याची इच्छा असणं ही लाजण्याची गोष्ट नाही.
कधी कधी आयुष्यात पुढे जाण्यासाठी आपल्याला अधिक आत्मविश्वासाची गरज नसते, तर इतर लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतील याची भीती थोडी कमी करण्याची गरज असते. कारण प्रत्येकजण आपल्याबद्दल काहीतरी विचार करणारच आहे. प्रश्न एवढाच आहे की त्यांच्या विचारांनुसार आपण आयुष्य जगणार की आपल्या मूल्यांनुसार?
निर्लज्ज व्हायचं असेल तर चुकीच्या गोष्टींसाठी नव्हे, तर अनावश्यक लाज, भीती आणि लोकमान्यतेच्या दबावापासून मुक्त होण्यासाठी निर्लज्ज व्हा. हाच निर्लज्जपणा अनेकदा आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि मानसिक स्वातंत्र्याची सुरुवात ठरू शकतो.
धन्यवाद.