आपण अनेकदा मानसिक आरोग्याबद्दल बोलताना चिंता, नैराश्य, ताण किंवा भीती यांचा विचार करतो. पण आपल्या वर्तनाची पद्धत देखील आपल्या मानसिक आरोग्याबद्दल अनेक संकेत देत असते.
कधी आपण छोट्या गोष्टीवर खूप रागावतो. कधी मनातलं न बोलता सगळं टाळतो. कधी एखाद्याच्या एका वाक्याचा दिवसभर विचार करत राहतो. कधी परिणामांचा विचार न करता लगेच निर्णय घेतो. तर कधी स्वतःची चूक मान्य करण्याऐवजी सतत दुसऱ्यांना दोष देतो.
यापैकी एखादी गोष्ट अधूनमधून घडली म्हणून ती मानसिक समस्या आहे, असे म्हणता येत नाही. प्रश्न हा आहे की एखादा वर्तनाचा नमुना वारंवार घडतोय का आणि त्यामुळे तुमच्या नात्यांवर, कामावर किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतोय का?
मानसशास्त्रीय मूल्यमापनामध्ये व्यक्तीचे विचार, भावना, वर्तन आणि नातेसंबंध यांचा एकत्रित विचार केला जातो.
१० मिनिटांची स्वतःची तपासणी
खालील प्रत्येक विधान वाचा आणि स्वतःला विचारा:
“हे माझ्याबाबतीत वारंवार घडते का?”
जर उत्तर होय असेल तर त्या मुद्द्याची नोंद करा.
१. राग आला की स्वतःवर नियंत्रण राहत नाही
कोणी विरोध केला, टीका केली किंवा आपल्याला अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही की लगेच आवाज वाढतो, कठोर शब्द वापरले जातात किंवा नातं तोडण्याची भाषा केली जाते.
नंतर शांत झाल्यावर मात्र,
“मी हे इतकं का बोललो?”
असा पश्चात्ताप होतो.
भावना तीव्र झाल्यावर लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी भावनेची जाणीव करून घेणे आणि प्रतिसाद निवडणे ही emotional regulation ची महत्त्वाची बाब आहे.
२. छोट्या गोष्टी मनाला खूप लागतात
कोणी फोन केला नाही, मेसेजला उशिरा उत्तर दिले किंवा आपल्याकडे अपेक्षेप्रमाणे लक्ष दिले नाही, तर आपण लगेच निष्कर्ष काढतो:
“त्याला माझी किंमत नाही.”
“ती माझ्यावर नाराज आहे.”
“सगळे माझ्याविरुद्ध आहेत.”
इथे घटना आणि तिचा आपण केलेला अर्थ यामध्ये फरक असतो.
३. चूक झाली की लगेच दुसऱ्याला दोष देता
आपल्या वर्तनामुळे समस्या निर्माण झाली असली तरी,
“त्याने आधी असं केलं म्हणून मी असं केलं.”
असं म्हणण्याची सवय असेल तर स्वतःच्या वर्तनाकडे पाहण्याची गरज आहे.
स्वतःची चूक स्वीकारणे म्हणजे स्वतःला दोष देणे नाही. उलट, बदलाची सुरुवात तिथूनच होते.
४. कठीण परिस्थिती टाळण्याची सवय आहे
महत्त्वाचा फोन करायचा असतो, पण आपण पुढे ढकलतो.
कुणाशी गैरसमज झाला आहे, पण चर्चा करण्याऐवजी आपण त्या व्यक्तीपासून दूर राहतो.
एखादे काम अवघड वाटते म्हणून ते सुरूच करत नाही.
अशा avoidance मुळे त्या क्षणी थोडा आराम मिळू शकतो; पण समस्या कायम राहू शकते. संशोधनाधारित मानसशास्त्रीय उपचारांमध्ये avoidance आणि procrastination हे अप्रभावी coping patterns मानले जातात.
५. विचार न करता लगेच निर्णय घेता
राग आला की मेसेज पाठवणे.
दुःख झाले की नातं तोडण्याचा निर्णय घेणे.
अचानक खरेदी करणे.
क्षणिक भावनेतून मोठा निर्णय घेणे.
याला impulsive behaviour म्हणता येते. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा अशा कृतींचे परिणाम वारंवार आपल्यालाच सहन करावे लागतात.
६. “नाही” म्हणता येत नाही
दुसऱ्याला वाईट वाटू नये म्हणून स्वतःच्या इच्छा सतत बाजूला ठेवणे, प्रत्येक गोष्ट मान्य करणे आणि नंतर मनात राग निर्माण होणे.
हेही लक्षात घ्या:
समजूतदारपणा आणि स्वतःच्या गरजा कायम दाबून ठेवणे यात फरक आहे.
स्वतःच्या मर्यादा स्पष्टपणे सांगणे हे निरोगी नात्यांचा भाग आहे.
७. सतत इतरांच्या मान्यतेची गरज वाटते
“लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?”
“माझं कौतुक झालं नाही तर मी चांगलं काम केलं असं कसं मानायचं?”
अशा विचारांमुळे स्वतःबद्दलची भावना सतत इतरांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून राहू शकते.
स्वतःचे निरीक्षण आणि self-reflection वाढवणे हे self-regulation आणि impulse control साठी महत्त्वाचे मानले जाते.
८. प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिक घेतो
कोणी सूचना दिली म्हणजे आपला अपमान झाला.
कोणी वेगळं मत मांडलं म्हणजे तो आपला विरोधक आहे.
कोणी व्यस्त असल्यामुळे बोलू शकला नाही तरी,
“तो मला टाळतोय.”
असा निष्कर्ष काढणे.
इथे स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“माझ्याकडे याचा पुरावा आहे का, की मी फक्त अंदाज लावत आहे?”
९. माफी मागणे कठीण जाते
“माझी चूक झाली.”
हे चार शब्द बोलणे काही लोकांना खूप कठीण जाते.
माफी मागणे म्हणजे आपण कमीपणा स्वीकारला असे नाही. उलट, आपल्या वर्तनाची जबाबदारी घेण्याची क्षमता त्यातून दिसते.
१०. शांत झाल्यानंतर वारंवार पश्चात्ताप होतो
भांडणाच्या वेळी काहीतरी बोलून जाणे, नंतर रात्रभर त्याचाच विचार करणे.
“हे बोलायला नको होतं.”
“मी थोडं थांबलो असतो तर बरं झालं असतं.”
असं वारंवार होत असेल तर तुमच्या भावनेपेक्षा भावनेनंतरची प्रतिक्रिया तपासण्याची वेळ आली आहे.
आता तुमचा १० मिनिटांचा निष्कर्ष
वरील १० पैकी किती गोष्टी तुमच्यामध्ये वारंवार दिसतात?
०–२:
कधीतरी अशी वागणूक होणे सामान्य असू शकते. तरीही self-awareness वाढवणे फायदेशीर आहे.
३–५:
तुमच्या काही वर्तनाच्या सवयी तुमच्या लक्षात घेण्यासारख्या आहेत. कोणत्या परिस्थितीत त्या वाढतात हे लिहून पाहा.
६ किंवा त्यापेक्षा जास्त:
याचा अर्थ तुम्हाला कोणताही मानसिक आजार आहे, असा अजिबात होत नाही. पण तुमच्या भावना, विचार आणि वर्तन यांच्यातील संबंध अधिक गांभीर्याने समजून घेण्याची गरज असू शकते.
विशेषतः जर या वर्तनामुळे नाती बिघडत असतील, कामावर परिणाम होत असेल, वारंवार पश्चात्ताप होत असेल किंवा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे कठीण जात असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी चर्चा करणे उपयोगी ठरू शकते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
आपल्या वर्तनातील समस्या ओळखणे म्हणजे स्वतःला दोष देणे नाही.
“मी वाईट व्यक्ती आहे” असा निष्कर्ष काढण्याऐवजी,
“माझ्या वर्तनाची ही पद्धत कुठून येते आणि मी ती बदलण्यासाठी काय करू शकतो?”
हा प्रश्न अधिक उपयोगी आहे.
कारण वर्तन बदलण्याची पहिली पायरी म्हणजे स्वतःच्या वर्तनाकडे प्रामाणिकपणे पाहणे.
भावना येणे आपल्या हातात नसते. पण त्या भावनेनंतर आपण काय करतो, यावर हळूहळू काम करता येते. भावनांचे नियमन म्हणजे भावना दाबणे नव्हे, तर ती समजून घेऊन परिस्थितीनुसार योग्य प्रतिसाद देण्याची क्षमता विकसित करणे होय.
म्हणून आज स्वतःला फक्त एक प्रश्न विचारा:
“माझ्या कोणत्या वर्तनामुळे मला स्वतःलाच सर्वाधिक त्रास होतो?”
कदाचित त्या एका प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर तुमच्या बदलाची सुरुवात ठरू शकते.
धन्यवाद.