कधी कधी काही लोकांच्या एका साध्या वाक्याने, एखाद्या टीकेने किंवा दुर्लक्ष केल्याने आपल्याला लगेच वाईट वाटते. एखाद्याने फोन केला नाही, मेसेजला उत्तर दिले नाही, आपल्याशी थोडेसे कठोरपणे बोलले किंवा आपल्या कामातील छोटी चूक दाखवून दिली तरी मन खूप दुखावते. अनेकांना असे वाटते की “मी इतका संवेदनशील का आहे?” किंवा “मला इतक्या लवकर वाईट का वाटते?”
मानसशास्त्राच्या संशोधनानुसार, खूप लवकर स्वतःला वाईट वाटून घेणे ही केवळ भावनिक कमकुवतपणाची गोष्ट नसते. त्यामागे आपल्या विचार करण्याच्या पद्धती, भूतकाळातील अनुभव, आत्मसन्मान आणि भावनिक सवयी काम करत असतात.
सर्वप्रथम हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की प्रत्येक व्यक्तीला कधी ना कधी दुखावल्यासारखे वाटते. पण काही लोकांमध्ये ही भावना जास्त तीव्र असते. त्यांना इतरांच्या शब्दांचा किंवा वागण्याचा परिणाम जास्त प्रमाणात जाणवतो.
यामागील एक मोठे कारण म्हणजे कमी आत्मसन्मान. ज्या व्यक्तीला स्वतःच्या मूल्याबद्दल आतून खात्री नसते, ती व्यक्ती बाहेरच्या लोकांच्या प्रतिक्रियांवर जास्त अवलंबून असते. जर कोणीतरी कौतुक केले तर ती आनंदी होते आणि जर कोणीतरी टीका केली तर ती लगेच खचून जाते. कारण तिच्या मनात आधीच स्वतःबद्दल अनेक शंका असतात.
संशोधनात असे आढळून आले आहे की ज्या लोकांचा आत्मसन्मान कमी असतो ते नकारात्मक प्रतिक्रिया जास्त लक्षात ठेवतात. दहा लोकांनी कौतुक केले तरी एकाने केलेली टीका त्यांच्या मनात सतत फिरत राहते.
दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे भूतकाळातील भावनिक जखमा. बालपणी सतत टीका ऐकणे, दुर्लक्ष होणे, तुलना होणे किंवा प्रेमाची कमतरता अनुभवणे याचा परिणाम प्रौढ वयातही दिसून येतो. अशा व्यक्तींचे मन सतत सावध अवस्थेत असते. त्यांना कोणतीही साधी गोष्टही नकार किंवा अपमान वाटू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मित्राने तुमच्या मेसेजला उशिरा उत्तर दिले. वास्तवात तो व्यस्त असू शकतो. पण जर तुमच्या मनात आधीपासून नाकारले जाण्याची भीती असेल तर तुम्ही लगेच विचार कराल, “कदाचित त्याला माझ्याशी बोलायचे नाही.”
यालाच मानसशास्त्रात “निगेटिव्ह इंटरप्रिटेशन” असे म्हटले जाते. म्हणजे परिस्थितीचा नकारात्मक अर्थ लावण्याची सवय.
खूप लवकर वाईट वाटण्यामागे आणखी एक कारण म्हणजे लोकांना खुश ठेवण्याची सवय. काही व्यक्ती सतत इतरांना आनंदी ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. ते कोणालाही नाराज करू इच्छित नाहीत. त्यामुळे जेव्हा कोणी त्यांच्यावर नाराज होते किंवा त्यांची टीका करते तेव्हा त्यांना खूप वाईट वाटते.
अशा लोकांचे स्वतःचे मूल्य अनेकदा इतरांच्या स्वीकारावर आधारित असते. त्यामुळे बाहेरून मिळणारी नकारात्मक प्रतिक्रिया त्यांच्या भावनांना मोठा धक्का देते.
मानसशास्त्रीय संशोधन असेही सांगते की अतिविचार करणाऱ्या लोकांना जास्त लवकर वाईट वाटते. कारण घटना संपल्यानंतरही त्यांचे मन त्याच गोष्टीवर विचार करत राहते. ते पुन्हा पुन्हा स्वतःला प्रश्न विचारतात.
“मी काही चुकीचे बोललो का?” “त्याने असे का म्हटले?” “लोक माझ्याबद्दल काय विचार करत असतील?”
हे विचार मनात सतत चालू राहतात आणि भावना अधिक तीव्र होतात.
याशिवाय काही लोक भावनिकदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील असतात. संवेदनशील असणे चुकीचे नाही. अशा लोकांमध्ये सहानुभूती जास्त असते, ते इतरांच्या भावना चांगल्या प्रकारे समजू शकतात. पण कधी कधी हीच संवेदनशीलता स्वतःसाठी त्रासदायक ठरते.
मग या समस्येवर काय करता येईल?
सर्वात आधी स्वतःच्या भावनांना स्वीकारा. स्वतःला दोष देऊ नका. तुम्हाला वाईट वाटले तर ते मान्य करा. भावना दाबण्यापेक्षा त्या समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
दुसरे म्हणजे प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिकरित्या घेणे टाळा. अनेकदा लोकांचे वागणे हे त्यांच्या तणावामुळे, त्यांच्या समस्यांमुळे किंवा त्यांच्या स्वभावामुळे असते. ते नेहमीच तुमच्याबद्दल नसते.
एखाद्याने कठोरपणे उत्तर दिले तर लगेच निष्कर्ष काढू नका. स्वतःला विचारा, “यामागे दुसरे कोणते स्पष्टीकरण असू शकते का?”
ही सवय हळूहळू मनाला अधिक संतुलित बनवते.
तिसरे म्हणजे स्वतःशी सकारात्मक संवाद साधा. अनेक लोक स्वतःचे सर्वात मोठे टीकाकार असतात. चूक झाली की ते स्वतःलाच कठोर शब्द बोलतात. पण संशोधन दाखवते की स्वतःबद्दल दयाळूपणा ठेवणाऱ्या व्यक्ती भावनिकदृष्ट्या अधिक मजबूत असतात.
स्वतःला सांगा, “मी परिपूर्ण नाही.” “चुका होणे स्वाभाविक आहे.” “एका व्यक्तीच्या मतामुळे माझी किंमत ठरत नाही.”
चौथे म्हणजे स्वतःची ओळख आणि मूल्य इतरांच्या मतांपासून वेगळे ठेवा. तुमचे व्यक्तिमत्त्व, तुमची क्षमता आणि तुमची किंमत ही केवळ इतरांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून नसते.
जेव्हा माणूस स्वतःचे मूल्य स्वतः ओळखायला लागतो तेव्हा बाहेरच्या प्रत्येक प्रतिक्रियेचा त्याच्यावर होणारा परिणाम कमी होतो.
ध्यान, श्वसन तंत्र आणि माइंडफुलनेस यासारख्या पद्धती देखील उपयोगी ठरतात. अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की माइंडफुलनेसचा सराव केल्याने भावनिक प्रतिक्रिया अधिक संतुलित होतात आणि मन वर्तमान क्षणात राहायला शिकते.
शेवटी, खूप लवकर वाईट वाटणे ही तुमची कमजोरी नाही. अनेकदा ते तुमच्या संवेदनशील मनाचे, भूतकाळातील अनुभवांचे आणि स्वतःबद्दलच्या समजुतींचे परिणाम असते. महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक भावनेमागील कारण समजून घेणे.
ज्या दिवशी तुम्ही प्रत्येक टीका, प्रत्येक नकार आणि प्रत्येक प्रतिक्रिया स्वतःच्या मूल्याशी जोडणे थांबवाल, त्या दिवशी तुम्हाला अधिक मानसिक शांतता अनुभवता येईल. लोक काय बोलतात यापेक्षा तुम्ही स्वतःबद्दल काय विश्वास ठेवता, हेच तुमच्या भावनिक आरोग्याचा खरा पाया असतो.
धन्यवाद.