काही लोकांना एखादी छोटीशी गोष्ट मनाला लागली तरी डोळ्यांत पाणी येते. एखादा भावनिक प्रसंग पाहिला, कोणीतरी कठोर शब्द बोलले, एखादी आठवण झाली किंवा ताण वाढला की ते सहज रडतात. अशा वेळी अनेकांना स्वतःबद्दल प्रश्न पडतो, “मी इतका/इतकी भावनिक का आहे?”
सर्वप्रथम एक गोष्ट समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. सहज रडणे म्हणजे कमकुवतपणा नाही. रडणे ही मानवी भावनिक अभिव्यक्ती आहे आणि तिच्यामागे अनेक मानसिक, सामाजिक आणि परिस्थितीजन्य कारणे असू शकतात. संशोधनानुसार भावनिक रडण्याचे नेमके एकच कारण नसते.
१. भावना जास्त तीव्रतेने जाणवणे
प्रत्येक व्यक्ती भावना एकाच पद्धतीने अनुभवत नाही. काही लोकांना आनंद, दुःख, भीती, प्रेम, सहानुभूती किंवा निराशा या भावना अधिक तीव्रतेने जाणवू शकतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्याला दुसऱ्याचे दुःख पाहून स्वतःलाही खूप वाईट वाटते. एखादी भावनिक कथा किंवा चित्रपट पाहताना डोळ्यांत पाणी येते. यामध्ये सहानुभूती महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
म्हणून “मी लवकर रडतो” याचा अर्थ “माझ्यात काहीतरी चूक आहे” असा होत नाही.
२. मनात साचलेला ताण
कधी कधी आपण ज्या कारणासाठी रडतो, ते खरे कारण नसते.
दिवसभर कामाचा ताण, घरातील जबाबदाऱ्या, नात्यांमधील समस्या, आर्थिक चिंता किंवा सततचे विचार मनात साचत राहतात. आपण त्याकडे दुर्लक्ष करत राहतो. पण एखादी छोटी घटना घडली की अचानक डोळ्यांतून अश्रू येतात.
तेव्हा त्या छोट्या घटनेपेक्षा आधीपासून साचलेल्या भावनांचा भार मोठा असू शकतो.
संशोधनामध्ये प्रौढ व्यक्तींच्या रडण्याशी एकटेपणा, असहायता आणि मानसिक ओव्हरलोड यांसारख्या अनुभवांचा संबंध आढळला आहे.
३. स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याची सवय नसणे
काही लोक लहानपणापासून ऐकत आलेले असतात, “रडू नकोस”, “मजबूत राहा”, “पुरुष रडत नाहीत” किंवा “लोक काय म्हणतील?”
अशा वातावरणात भावना व्यक्त करण्याऐवजी त्या दाबून ठेवण्याची सवय लागू शकते.
पण भावना नाहीशा होत नाहीत. त्या मनात राहतात. त्यामुळे बराच काळ स्वतःला आवरून ठेवल्यानंतर एखाद्या क्षणी रडू येणे ही भावनिक प्रतिक्रिया असू शकते.
४. रडणे नेहमीच दुःखामुळे होत नाही
आपण रडणे म्हणजे फक्त दुःख असे समजतो. प्रत्यक्षात आनंद, अभिमान, कृतज्ञता, प्रेम, सुटका किंवा एखाद्या मोठ्या भावनिक अनुभवामुळेही डोळ्यांत अश्रू येऊ शकतात.
अलीकडील संशोधनामध्ये भावनिक अश्रू सकारात्मक आणि नकारात्मक अशा दोन्ही प्रकारच्या अनुभवांमध्ये दिसू शकतात असे नमूद केले आहे.
म्हणून एखाद्या यशस्वी व्यक्तीला पुरस्कार मिळाल्यावर ती रडते किंवा मुलाचे यश पाहून आई-वडिलांच्या डोळ्यांत पाणी येते, हेही पूर्णपणे नैसर्गिक आहे.
५. रडल्याने मन लगेच हलके होते का?
“रडून घेतलं की मन हलकं होतं” हे आपण अनेकदा ऐकतो. मात्र विज्ञान या विधानाकडे थोडे सावधपणे पाहते.
रडल्याने प्रत्येक व्यक्तीला आणि प्रत्येक परिस्थितीत लगेच मानसिक आराम मिळेलच असे नाही. काही संशोधनांमध्ये रडण्याचा परिणाम व्यक्ती, परिस्थिती आणि इतरांकडून मिळणाऱ्या आधारावर अवलंबून असल्याचे दिसते.
म्हणजेच, रडणे स्वतःमध्ये संपूर्ण उपाय नाही. पण रडताना एखाद्या विश्वासू व्यक्तीची साथ मिळाली, भावना व्यक्त करता आल्या आणि परिस्थिती समजून घेता आली, तर त्याचा अनुभव अधिक आधार देणारा ठरू शकतो.
६. रडणे ही सामाजिक भाषा देखील आहे
अश्रू फक्त आपल्या मनातील भावना दाखवत नाहीत. ते इतरांना “मला आत्ता आधाराची गरज आहे” असा संदेशही देऊ शकतात.
७,००७ सहभागी आणि ४१ देशांमध्ये केलेल्या मोठ्या अभ्यासात रडणारी व्यक्ती पाहिल्यावर इतर लोक मदत करण्याची अधिक इच्छा व्यक्त करतात असे आढळले.
याचा अर्थ रडणे हे कधी कधी नात्यांमध्ये जवळीक आणि सामाजिक आधार निर्माण करणारे माध्यम ठरू शकते.
मग सहज रडत असाल तर काय करावे?
सर्वप्रथम स्वतःला दोष देऊ नका.
त्याऐवजी स्वतःला काही प्रश्न विचारा:
“मला नेमके काय जाणवत आहे?”
“मी गेल्या काही दिवसांपासून खूप तणावाखाली आहे का?”
“मी एखादी भावना खूप काळ दाबून ठेवली आहे का?”
“मला कोणाशी बोलण्याची गरज आहे का?”
“मी सतत स्वतःकडून खूप अपेक्षा ठेवत आहे का?”
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे आपल्याला आपल्या अश्रूंमागचे कारण समजून घेण्यास मदत करू शकतात.
आणि एक महत्त्वाची गोष्ट. जर वारंवार रडू येत असेल, त्यासोबत सतत उदास वाटत असेल, दैनंदिन कामांमध्ये रस कमी झाला असेल, झोप किंवा भूक खूप बदलली असेल किंवा भावना स्वतःच्या नियंत्रणाबाहेर गेल्यासारख्या वाटत असतील, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी बोलणे योग्य ठरू शकते.
रडणे ही समस्या नसते. अनेकदा रडण्यामागची न ऐकलेली भावना ही समजून घेण्याची गरज असते.
म्हणून पुढच्या वेळी डोळ्यांत अश्रू आले तर स्वतःला “मी कमजोर आहे” असे म्हणण्याऐवजी थोडे थांबा आणि विचारा:
“माझे मन मला नेमके काय सांगत आहे?”
कदाचित त्या अश्रूंमध्ये तुमच्या मनाचा एखादा महत्त्वाचा संदेश दडलेला असेल.
धन्यवाद.