अनेक लोकांना एक प्रश्न सतत पडत असतो. “इतक्या छोट्या गोष्टीने मला एवढं वाईट का वाटतं?” कोणीतरी मेसेजला उशिरा उत्तर दिलं, एखाद्याने बोलताना दुर्लक्ष केलं, सोशल मीडियावर अपेक्षित प्रतिक्रिया मिळाली नाही, कुणीतरी थोडं कठोर बोललं, किंवा एखादी छोटी चूक झाली तरी मन खूप दुखावतं. काही लोकांना हे इतकं तीव्र वाटतं की त्या छोट्या प्रसंगाचा परिणाम पूर्ण दिवस त्यांच्या मनावर राहतो.
मानसशास्त्र सांगतं की, छोट्या गोष्टींनी जास्त दुखावलं जाणं हे फक्त “कमजोर मन” असल्याचं लक्षण नसतं. त्यामागे अनेक मानसिक, भावनिक आणि जीवनातील अनुभव कारणीभूत असतात. आपल्या मेंदूची भावनांवर प्रतिक्रिया देण्याची पद्धत, भूतकाळातील अनुभव, आत्मसन्मान, नातेसंबंध आणि ताणतणाव यांचा यावर मोठा प्रभाव असतो.
लहानपणापासून ज्यांना सतत टीका, तुलना किंवा दुर्लक्ष अनुभवायला मिळालं, अशा लोकांमध्ये भावनिक संवेदनशीलता जास्त दिसून येते. “तू काहीच नीट करत नाहीस”, “तुझ्यामुळे समस्या होतात”, “इतर मुलांकडून काहीतरी शिक” अशी वाक्यं वारंवार ऐकणाऱ्या व्यक्तींच्या मनात नकळत एक भीती तयार होते. ही भीती म्हणजे “मी पुरेसा चांगला नाही” ही भावना. त्यामुळे पुढे आयुष्यात अगदी छोट्या गोष्टीसुद्धा त्यांना स्वतःविषयी नकारात्मक वाटायला लावतात.
मानसशास्त्रात याला emotional sensitivity म्हणजे भावनिक संवेदनशीलता असं म्हटलं जातं. काही लोकांचा मेंदू भावना अधिक खोलवर अनुभवतो. एखादी घटना इतरांसाठी सामान्य असू शकते, पण संवेदनशील व्यक्तीसाठी ती खूप मोठी वाटू शकते. यात चुकीचं काही नसतं. कारण प्रत्येक व्यक्तीचा भावनिक अनुभव वेगळा असतो.
काही वेळा छोट्या गोष्टींनी जास्त वाईट वाटण्यामागे overthinking हेही मोठं कारण असतं. एखादी व्यक्ती साधं उत्तर देते, पण आपण त्याचा वेगळाच अर्थ काढायला सुरुवात करतो. “तो माझ्यावर रागावला असेल”, “मी काहीतरी चुकीचं बोललो असेन”, “लोक मला पसंत करत नाहीत” अशा विचारांची साखळी सुरू होते. प्रत्यक्षात परिस्थिती इतकी गंभीर नसते, पण मेंदू सतत नकारात्मक शक्यता शोधत राहतो.
यामध्ये anxiety म्हणजे चिंतेचाही मोठा संबंध असतो. सतत तणावाखाली असलेल्या व्यक्तींचा मेंदू धोक्याला जास्त संवेदनशील होतो. त्यामुळे अगदी सामान्य गोष्टसुद्धा त्यांना धोक्यासारखी वाटू शकते. उदाहरणार्थ, मित्राने फोन उचलला नाही तर लगेच मनात नकारात्मक विचार सुरू होतात. “काहीतरी बिनसलं आहे” अशी भावना निर्माण होते.
सोशल मीडियामुळेही ही समस्या वाढताना दिसते. आज अनेक लोक स्वतःची तुलना सतत इतरांशी करत असतात. इतरांचं आनंदी आयुष्य, यश, नातेसंबंध किंवा लोकप्रियता पाहून नकळत स्वतःबद्दल कमीपणा वाटू लागतो. मग एखादी छोटी नकारात्मक घटना झाली तरी ती मनाला जास्त लागते. कारण आधीच आत्मविश्वास कमी झालेला असतो.
मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की, ज्यांचा self-esteem म्हणजे आत्मसन्मान कमी असतो, ते लोक छोट्या घटनांना वैयक्तिक अपयशासारखं घेतात. एखाद्याने आपल्याकडे लक्ष दिलं नाही, तर लगेच “मी महत्त्वाचा नाही” असा निष्कर्ष काढला जातो. पण प्रत्यक्षात त्या व्यक्तीचं स्वतःचंही काही कारण असू शकतं. प्रत्येक गोष्ट स्वतःशी जोडून पाहण्याची सवय मनाला अधिक त्रास देते.
कधी कधी शरीराचा थकवाही भावनांवर परिणाम करतो. झोप कमी असणं, सततचा मानसिक ताण, योग्य आहार नसणं किंवा सतत कामाचा दबाव असणं यामुळे मेंदूची भावनांना हाताळण्याची क्षमता कमी होते. त्यामुळे साध्या गोष्टींवरही रडू येणं, चिडचिड होणं किंवा मन खूप दुखावणं सुरू होतं.
विशेष म्हणजे, काही संवेदनशील लोक खूप सहानुभूतीशीलही असतात. त्यांना इतरांच्या भावना पटकन जाणवतात. त्यामुळे ते स्वतःही जास्त दुखावले जातात. अशा लोकांमध्ये प्रेम, काळजी आणि भावनिक जोड खूप खोल असते. पण त्याचवेळी त्यांना भावनिक वेदनाही जास्त होतात.
याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही आयुष्यभर असेच राहणार. मानसशास्त्र सांगतं की, भावनांना समजून घेतलं तर त्यांचं व्यवस्थापन करता येतं. सर्वात आधी स्वतःला दोष देणं थांबवणं महत्त्वाचं आहे. “मी एवढा संवेदनशील का आहे?” असं स्वतःला सतत विचारण्यापेक्षा “माझ्या भावना मला काय सांगत आहेत?” हे समजून घेण्याचा प्रयत्न आवश्यक असतो.
स्वतःच्या भावनांचं निरीक्षण करणं खूप उपयोगी ठरतं. नेमकं कोणत्या गोष्टी तुम्हाला जास्त दुखावतात, कोणत्या परिस्थितीत तुम्ही जास्त overthinking करता, कोणत्या लोकांमुळे तुम्हाला असुरक्षित वाटतं हे ओळखायला हवं. अनेक वेळा आपल्या मनात जुने अनुभव जिवंत असतात आणि वर्तमानातील घटना त्यांना पुन्हा जागं करतात.
भावनांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी mindfulness, deep breathing, journaling यांसारख्या तंत्रांचा उपयोग होतो. मनातले विचार लिहून काढल्याने मेंदूतील गोंधळ कमी होतो. काही वेळा आपल्याला वाटणाऱ्या गोष्टी प्रत्यक्षात इतक्या भयानक नसतात, हे लिहिताना लक्षात येतं.
तसंच, प्रत्येक गोष्टीला वैयक्तिक अर्थ देणं कमी करणं आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीचं वागणं हे नेहमी आपल्यामुळेच असतं असं नाही. लोकांच्या आयुष्यात त्यांचे स्वतःचे ताण, समस्या आणि भावना असतात. हे समजलं की मनावरील भार कमी होतो.
ज्या लोकांमुळे सतत कमीपणा, असुरक्षितता किंवा मानसिक ताण वाढतो, अशा नात्यांपासून थोडं अंतर ठेवणंसुद्धा गरजेचं असतं. कारण सतत नकारात्मक वातावरणात राहिल्यास मन अधिक संवेदनशील होत जातं.
काही वेळा ही समस्या खूप वाढलेली असू शकते. सतत रडू येणं, स्वतःबद्दल तीव्र नकारात्मक विचार येणं, प्रत्येक गोष्टीने खूप दुखावलं जाणं, नात्यांमध्ये असुरक्षितता वाढणं किंवा दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होणं अशा गोष्टी दिसत असतील, तर मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेणं उपयुक्त ठरू शकतं.
लक्षात ठेवा, छोट्या गोष्टींनी वाईट वाटणं म्हणजे तुम्ही कमकुवत आहात असं नाही. कदाचित तुमचं मन खूप काळापासून न बोललेल्या भावना, अपूर्ण अनुभव आणि सततच्या ताणाचं ओझं वाहत असेल. संवेदनशील असणं ही समस्या नाही. पण त्या संवेदनशीलतेमुळे स्वतःलाच सतत त्रास होऊ लागला, तर स्वतःला समजून घेणं आणि मानसिकदृष्ट्या मजबूत बनवणं आवश्यक आहे. कारण मनाला दुखावणाऱ्या प्रत्येक छोट्या गोष्टीमागे, अनेकदा एक मोठी न सांगितलेली भावनिक गोष्ट लपलेली असते.
धन्यवाद.