आपण आयुष्यात अनेक लोकांना भेटतो. त्यांच्या स्वभावाबद्दल मत बनवतो. कोण विश्वासू आहे, कोण हट्टी आहे, कोण भावनिक आहे, कोण स्वार्थी आहे हे आपण पटकन सांगतो. पण जेव्हा स्वतःबद्दल विचार करण्याची वेळ येते, तेव्हा एक साधा प्रश्न अनेकदा आपल्याला शांत करून टाकतो.
“मी स्वतःला खरंच ओळखतो का?”
हा प्रश्न दिसायला सोपा असला तरी त्याचे उत्तर फार खोल आहे. मानसशास्त्र सांगते की बहुतेक लोकांना वाटते की ते स्वतःला चांगले ओळखतात. पण संशोधन वेगळीच गोष्ट दाखवते. आपले विचार, भावना, भीती, इच्छा आणि निर्णय यामागील अनेक कारणे आपल्यालाच पूर्णपणे माहीत नसतात.
आपण स्वतःची एक प्रतिमा मनात तयार केलेली असते. “मी शांत स्वभावाचा आहे”, “मी खूप समजूतदार आहे”, “मी इतरांसाठी जगतो”, “माझा राग लवकर येत नाही” अशा अनेक गोष्टी आपण स्वतःबद्दल मानत असतो. पण प्रत्यक्ष आयुष्यातील परिस्थिती या प्रतिमेला अनेकदा आव्हान देते.
उदाहरणार्थ, एखादी छोटी टीका झाली की आपल्याला खूप वाईट वाटते. एखाद्या व्यक्तीच्या यशामुळे मनात अस्वस्थता निर्माण होते. एखादे नाते तुटले की आपण पूर्णपणे कोलमडून जातो. या घटना आपल्याला दाखवतात की आपल्या मनात अजून काही गोष्टी दडलेल्या आहेत.
मानसशास्त्रात याला Self-awareness, म्हणजेच आत्मजाणीव, असे म्हटले जाते. आत्मजाणीव म्हणजे फक्त स्वतःबद्दल माहिती असणे नव्हे. तर आपल्या विचारांची, भावनांची, सवयींची, ताकदीची आणि मर्यादांची प्रामाणिक ओळख असणे होय.
संशोधक सांगतात की आपण स्वतःबद्दल जे समजतो आणि प्रत्यक्षात आपण जे असतो, यामध्ये अनेकदा अंतर असते. कारण आपला मेंदू स्वतःबद्दल चांगली प्रतिमा टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करत असतो. त्यामुळे आपण स्वतःच्या चुका कमी पाहतो आणि स्वतःच्या चांगल्या गोष्टी जास्त लक्षात ठेवतो.
यालाच मानसशास्त्रात Self-serving bias असे म्हटले जाते. एखादे काम चांगले झाले तर त्याचे श्रेय आपण स्वतःला देतो. पण अपयश आले तर परिस्थिती, नशीब किंवा इतर लोकांना जबाबदार धरतो. त्यामुळे स्वतःची खरी ओळख होण्यामध्ये अडथळा निर्माण होतो.
आपल्या भावना देखील आपल्याला स्वतःपासून दूर ठेवू शकतात. अनेक लोक म्हणतात, “मला राग येत नाही.” पण ते राग व्यक्त करण्याऐवजी अबोला धरतात, टाळाटाळ करतात किंवा उपरोधिक बोलतात. म्हणजे राग नाहीसा झालेला नसतो. तो फक्त वेगळ्या स्वरूपात बाहेर पडत असतो.
तसेच काही लोक स्वतःला खूप आत्मविश्वासू समजतात. पण प्रत्येक निर्णयासाठी त्यांना इतरांची मान्यता लागते. याचा अर्थ त्यांच्या आत्मविश्वासामागे स्वीकारले जाण्याची तीव्र गरज लपलेली असू शकते.
आपण स्वतःला ओळखण्यात आणखी एक अडथळा म्हणजे आपल्या सवयी. आपण रोज ज्या पद्धतीने जगतो, त्याची इतकी सवय होते की त्याकडे आपण लक्षच देत नाही. आपण सारखे फोन का तपासतो? आपण प्रत्येक गोष्टीची काळजी का करतो? आपण नेहमी स्वतःची तुलना इतरांशी का करतो? हे प्रश्न आपण स्वतःला फार कमी वेळा विचारतो.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की स्वतःला समजून घेण्यासाठी फक्त विचार पुरेसे नसतात. स्वतःचे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. एखाद्या दिवसात आपल्याला सर्वात जास्त आनंद कशामुळे मिळाला? सर्वात जास्त ताण कधी आला? कोणत्या व्यक्तीसमोर आपण मोकळे असतो? कोणत्या प्रसंगी आपण खोटे हसतो? अशा प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे आपल्याला स्वतःच्या मनाजवळ घेऊन जातात.
संशोधन असेही सांगते की आपल्या जवळच्या लोकांकडे आपल्या स्वभावाबद्दल अशी माहिती असू शकते जी आपल्यालाच दिसत नाही. म्हणूनच विश्वासू व्यक्तीकडून मिळणारा प्रामाणिक अभिप्राय महत्त्वाचा ठरतो. तो नेहमी सुखावणारा असेलच असे नाही. पण तो आपल्याला वाढण्याची संधी देतो.
अनेक वेळा आपले बालपण देखील आपल्या वर्तमानावर प्रभाव टाकत असते. लहानपणी सतत टीका ऐकलेली व्यक्ती मोठेपणी स्वतःवर सहज विश्वास ठेवू शकत नाही. ज्याला प्रेमासाठी सतत स्वतःला सिद्ध करावे लागले, तो मोठेपणीही प्रत्येक नात्यात स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत राहतो. आपण आज जसे आहोत, त्यामागे कालचे अनेक अनुभव असतात.
याचा अर्थ असा नाही की आपण बदलू शकत नाही. उलट, स्वतःची खरी ओळख होणे हा बदलाचा पहिला टप्पा असतो. जोपर्यंत समस्या दिसत नाही, तोपर्यंत उपायही सापडत नाही.
स्वतःला ओळखणे म्हणजे स्वतःवर कठोर टीका करणे नाही. तसेच स्वतःचे अंध समर्थन करणेही नाही. स्वतःकडे दयाळूपणे आणि प्रामाणिकपणे पाहणे हेच खरे आत्मपरीक्षण आहे.
यासाठी काही साध्या सवयी उपयोगी पडू शकतात. दिवसातून काही मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या भावना ओळखणे, डायरी लिहिणे, चुका मान्य करणे, नवीन अनुभव घेणे आणि आवश्यक वाटल्यास मानसोपचार तज्ज्ञांशी संवाद साधणे. या गोष्टी आत्मजाणीव वाढवण्यास मदत करतात.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, स्वतःला ओळखणे ही एकदाच पूर्ण होणारी प्रक्रिया नाही. माणूस बदलतो, अनुभव बदलतात, नाती बदलतात आणि त्याबरोबर आपली ओळखही अधिक स्पष्ट होत जाते. म्हणूनच स्वतःला ओळखण्याचा प्रवास आयुष्यभर सुरू राहतो.
शेवटी, “मी स्वतःला खरंच ओळखतो का?” या प्रश्नाचे उत्तर “हो” किंवा “नाही” एवढेच नसते. योग्य उत्तर कदाचित असे असेल की, “मी स्वतःला दररोज थोडे थोडे अधिक ओळखत आहे.”
कारण स्वतःची खरी ओळख ही एखादे अंतिम ठिकाण नसते. तो सतत चालणारा प्रवास असतो. आणि या प्रवासात जितके आपण स्वतःला समजून घेतो, तितके आपले निर्णय अधिक स्पष्ट होतात, नाती अधिक निरोगी बनतात आणि आयुष्य अधिक अर्थपूर्ण वाटू लागते. खऱ्या अर्थाने मानसिक परिपक्वता ही स्वतःबद्दल सर्व काही माहिती असल्याने येत नाही, तर अजूनही स्वतःबद्दल शिकण्याची तयारी असल्याने येते.
धन्यवाद.