आपल्या आयुष्यात अनेक कामं आपण नकळत दुसऱ्यांवर सोपवत असतो. कधी घरातील व्यक्ती आपलं काम करून देते, कधी मित्र मदत करतो, तर कधी एखादं छोटंसं कामही आपण “तू करून देशील का?” असं म्हणत दुसऱ्यावर ढकलतो.
मदत घेणं चुकीचं नाही. माणूस सामाजिक प्राणी आहे आणि गरज पडल्यावर एकमेकांची मदत घेणं आवश्यकही असतं. पण आपली साधी, रोजची आणि आपल्या क्षमतेत असलेली कामं सतत दुसऱ्यांकडून करून घेण्याची सवय लागली, तर त्याचा परिणाम आपल्या आत्मविश्वासावर होऊ शकतो.
म्हणूनच काही काळ जाणीवपूर्वक स्वतःची कामं स्वतः करून पाहा. तुम्हाला स्वतःमध्ये काही महत्त्वाचे बदल जाणवू शकतात.
१. “मी हे करू शकतो” हा विश्वास वाढतो
आत्मविश्वास फक्त स्वतःला चांगल्या गोष्टी सांगून निर्माण होत नाही. आपण एखादं काम स्वतः केलं आणि ते यशस्वीपणे पूर्ण केलं, की मेंदूला आपल्या क्षमतेचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो.
उदाहरणार्थ, घरातील एखादं काम, बँकेचं काम, एखादी ऑनलाइन प्रक्रिया, प्रवासाची तयारी किंवा स्वतःच्या वस्तू व्यवस्थित ठेवणं.
प्रत्येक वेळी काम पूर्ण झाल्यावर मनात एक छोटा संदेश तयार होतो:
“मला हे जमलं.”
अशा छोट्या अनुभवांची पुनरावृत्ती झाली की आत्मविश्वास हळूहळू मजबूत होतो.
२. दुसऱ्यांवरील अनावश्यक अवलंबित्व कमी होतं
काही लोकांना एखादं काम स्वतः करण्यापेक्षा दुसऱ्याने करून देणं सोपं वाटतं. सुरुवातीला त्यात काही गैर वाटत नाही. पण हळूहळू “हे काम अमुक व्यक्तीशिवाय होणार नाही” अशी मानसिकता तयार होऊ शकते.
स्वतःची कामं स्वतः करण्याची सवय लावल्यावर ही मानसिकता बदलते.
याचा अर्थ असा नाही की “मला कोणाचीही गरज नाही.”
त्याऐवजी विचार असा होतो:
“गरज पडल्यावर मी मदत घेईन, पण माझ्या क्षमतेत असलेली कामं मी स्वतः करू शकतो.”
ही स्वावलंबी मानसिकता मानसिकदृष्ट्या अधिक निरोगी असते.
३. निर्णय घेण्याची क्षमता सुधारते
आपण एखादं काम स्वतः केलं की त्या कामाशी संबंधित अनेक छोटे निर्णय आपल्यालाच घ्यावे लागतात.
काय करायचं?
कधी करायचं?
कसं करायचं?
काय चूक झाली?
ती कशी सुधारायची?
या छोट्या निर्णयांचा सतत सराव झाला की समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि निर्णयक्षमता सुधारू शकते.
म्हणून स्वतःची कामं करणं ही केवळ शारीरिक कृती नाही. ती मानसिक कौशल्य विकसित करणारी प्रक्रिया आहे.
४. आपल्या क्षमतांची नवीन ओळख होते
अनेकदा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेची पूर्ण कल्पना नसते.
कारण आपण एखादं काम करण्याची संधीच स्वतःला दिलेली नसते.
“हे मला जमत नाही.”
“माझ्याकडून होणार नाही.”
“यासाठी मला त्याची मदत लागेल.”
अशा समजुती मनात असतात.
पण एकदा आपण प्रयत्न केला आणि काम पूर्ण केलं की आपली जुनी समजूत बदलू शकते.
कदाचित तुम्हाला जाणवेल की, “मी समजत होतो त्यापेक्षा मी अधिक सक्षम आहे.”
५. स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण असल्याची भावना वाढते
मानसशास्त्रात व्यक्तीला आपल्या आयुष्यातील काही गोष्टींवर नियंत्रण असल्याची जाणीव असणं महत्त्वाचं मानलं जातं.
आपली छोटी कामं आपण स्वतः हाताळतो तेव्हा रोजच्या आयुष्यातील स्वायत्ततेची भावना वाढते.
उदाहरणार्थ, स्वतःची वेळ ठरवणं, स्वतःच्या वस्तू व्यवस्थित ठेवणं, स्वतःची कागदपत्रं सांभाळणं, स्वतःच्या कामांचं नियोजन करणं.
यामुळे मनात एक भावना निर्माण होते:
“माझ्या आयुष्यातील काही महत्त्वाच्या गोष्टी मी स्वतः हाताळू शकतो.”
ही भावना मानसिक स्थैर्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
६. चुका स्वीकारण्याची क्षमता वाढते
स्वतः काम केलं की चुका होणारच.
कधी एखादं काम उशिरा होईल. कधी चुकीचा निर्णय घेतला जाईल. कधी काम अपेक्षेप्रमाणे होणार नाही.
पण प्रत्येक चूक म्हणजे अपयश नसतं.
ती शिकण्याची संधी असते.
दुसऱ्याने कायम आपली कामं केली तर चुकांमधून शिकण्याच्या संधी कमी होऊ शकतात. स्वतः काम केल्यावर मात्र आपण विचार करतो:
“इथे माझी चूक झाली. पुढच्या वेळी काय वेगळं करता येईल?”
ही विचार करण्याची पद्धत व्यक्तीला अधिक जबाबदार आणि वास्तववादी बनवते.
७. इतरांच्या मदतीची किंमत अधिक जाणवते
एक महत्त्वाचा बदल असा होतो की स्वतःची कामं केल्यानंतर इतर लोक आपल्यासाठी करत असलेल्या कामांची किंमत अधिक जाणवू लागते.
घरात एखादी व्यक्ती रोज स्वयंपाक करते, घर सांभाळते, मुलांची काळजी घेते किंवा तुमच्यासाठी अनेक छोटी कामं करते.
जेव्हा आपण काही दिवस स्वतःची कामं स्वतः करतो, तेव्हा त्यांच्या श्रमांची जाणीव अधिक स्पष्टपणे होते.
मग “हे तर सहज होतं” असं न म्हणता,
“तू हे रोज करतेस, त्यासाठी खरंच मेहनत घ्यावी लागते,”
असं म्हणण्याची संवेदनशीलता वाढते.
पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
“स्वतःची सगळी कामं स्वतः करा” याचा अर्थ आजारी असताना, थकलेले असताना किंवा प्रत्यक्ष मदतीची गरज असताना मदत नाकारणं असा अजिबात नाही.
स्वावलंबन म्हणजे मदत न घेणं नाही.
स्वावलंबन म्हणजे मदतीची गरज कधी आहे आणि स्वतः प्रयत्न कधी करायला हवा, हे ओळखणं.
तसंच घरातील सर्व कामं एकट्याने करण्याचा आग्रहही योग्य नाही. कुटुंबात कामांची योग्य विभागणी असणं आवश्यक आहे.
सुरुवात कुठून करायची?
आजपासून मोठा बदल करण्याची गरज नाही.
फक्त तीन कामं निवडा जी तुम्ही सध्या दुसऱ्यांवर सोपवता, पण प्रत्यक्षात स्वतः करू शकता.
उदाहरणार्थ:
- स्वतःच्या वस्तू स्वतः व्यवस्थित ठेवणे.
- स्वतःच्या छोट्या कागदपत्रांची जबाबदारी घेणे.
- स्वतःच्या दिवसाचं नियोजन करणे.
- स्वतःची छोटी खरेदी किंवा ऑनलाइन कामं हाताळणे.
- स्वतःच्या कामांची यादी तयार करून ती वेळेत पूर्ण करणे.
ही कामं नियमितपणे करा.
काही दिवसांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मी आधी दुसऱ्यांवर सोपवत असलेली कोणती कामं आता स्वतः सहज करू लागलो आहे?”
तुम्हाला कदाचित जाणवेल की बदल फक्त काम करण्याच्या पद्धतीत झालेला नाही. तुमच्या स्वतःकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातही बदल झाला आहे.
कारण स्वावलंबनाची सुरुवात मोठ्या निर्णयांपासून होत नाही.
ती सुरू होते अशा छोट्या क्षणांपासून, जेव्हा आपण स्वतःला म्हणतो:
“हे काम माझं आहे. मी ते स्वतः करून पाहतो.”
आणि प्रत्येक वेळी आपण एखादं काम स्वतः पूर्ण करतो, तेव्हा आपण केवळ एक काम पूर्ण करत नसतो.
आपण स्वतःवरील विश्वास थोडा अधिक मजबूत करत असतो.
धन्यवाद.