डायबिटीज म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर रक्तातील साखर, औषधं, आहार, व्यायाम आणि तपासण्या येतात. पण डायबिटीजचा संबंध फक्त शरीराशी नाही. आपण आजाराकडे कसं पाहतो, त्याबद्दल काय विचार करतो, ताण कसा हाताळतो आणि उपचारांबाबत किती सातत्य ठेवतो, याचाही डायबिटीजच्या व्यवस्थापनावर परिणाम होतो.
डायबिटीज हा दीर्घकाळ चालणारा आजार आहे. 2022 मध्ये जगभरात सुमारे 83 कोटी लोक डायबिटीजसह जगत होते, अशी WHO ची माहिती आहे. योग्य आहार, शारीरिक हालचाल, औषधं आणि नियमित तपासणी यांच्या मदतीने डायबिटीजचे परिणाम टाळता किंवा उशिरा येऊ शकतात.
पण हे सगळं सातत्याने करणं प्रत्येकासाठी सोपं नसतं.
“मला डायबिटीज झाला म्हणजे आता आयुष्यभर हेच!”
डायबिटीजचं निदान झाल्यानंतर काही लोकांच्या मनात भीती निर्माण होते.
“आता मी गोड काहीच खाऊ शकणार नाही.”
“माझं आयुष्य कमी होणार.”
“उद्या मला इन्सुलिन घ्यावं लागेल.”
“माझ्याबरोबरच असं का झालं?”
असे विचार सतत मनात राहिले तर व्यक्तीला डायबिटीजशी संबंधित मानसिक ताण, म्हणजेच diabetes distress, जाणवू शकतो.
हा ताण म्हणजे नेहमीच मानसिक आजार असतो असं नाही. पण सतत औषधं, आहार, रक्तातील साखर, तपासण्या आणि भविष्यातील गुंतागुंत यांचा विचार करत राहिल्यामुळे व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या थकू शकते.
ताण आणि डायबिटीजचं चक्र
ताण आला की आपण अनेकदा जुन्या सवयींकडे वळतो.
काही लोक जास्त खातात, काहींची झोप बिघडते, काही व्यायाम टाळतात तर काही औषधं किंवा तपासण्या नियमित करण्याकडे दुर्लक्ष करतात.
मग रक्तातील साखरेचं नियंत्रण बिघडू शकतं. त्यानंतर व्यक्तीला स्वतःबद्दल अपराधीपणा वाटतो.
“माझ्याकडून काहीच नीट होत नाही.”
हा विचार पुन्हा ताण वाढवतो.
अशा प्रकारे ताण → चुकीच्या सवयी → नियंत्रण बिघडणे → अपराधीपणा → पुन्हा ताण असं चक्र तयार होऊ शकतं.
म्हणून डायबिटीजच्या उपचारांमध्ये शरीरासोबत मनाकडे लक्ष देणंही महत्त्वाचं आहे.
“माझी चूक आहे” हा विचार धोकादायक ठरू शकतो
डायबिटीज झाला म्हणजे व्यक्तीने चुकीचं जीवन जगलं म्हणूनच तो झाला, असं म्हणणं योग्य नाही.
डायबिटीजच्या मागे आनुवंशिकता, शरीरातील चयापचय, वजन, शारीरिक हालचाल, आहार, वय आणि अनेक जैविक व सामाजिक घटक असू शकतात.
म्हणून “तुझ्यामुळेच तुला डायबिटीज झाला” असं सांगण्याऐवजी,
“आता आपण काय बदल करू शकतो?”
हा प्रश्न अधिक उपयुक्त आहे.
मानसशास्त्रात याला दोष देण्यापेक्षा problem solving म्हणजे समस्या सोडवण्याच्या दृष्टिकोनातून पाहणं म्हणता येईल.
डायबिटीज आणि नैराश्य
दीर्घकाळ एखाद्या आजाराचं व्यवस्थापन करताना काही व्यक्तींमध्ये नैराश्याची लक्षणंही दिसू शकतात. WHO नुसार डायबिटीजसारख्या दीर्घकालीन आजारांसोबत नैराश्याचा संबंध आढळतो.
सतत उदास वाटणं, पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस कमी होणं, ऊर्जा कमी होणं, झोप किंवा भूक बदलणं, एकाग्रता कमी होणं किंवा निराश वाटणं अशी लक्षणं दोन आठवडे किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ टिकत असतील तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणं आवश्यक आहे.
अशावेळी “मन मजबूत ठेवा” एवढं सांगणं पुरेसं नाही. डॉक्टर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणं योग्य ठरतं.
मग मानसशास्त्र आपल्याला काय शिकवतं?
सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे डायबिटीजला शिक्षा म्हणून नव्हे, तर व्यवस्थापन करायची आरोग्यस्थिती म्हणून स्वीकारणं.
“मला डायबिटीज आहे” आणि “मी डायबिटीज आहे” यात फरक आहे.
पहिलं वाक्य आजाराची जाणीव करून देतं.
दुसरं वाक्य आपली संपूर्ण ओळख आजाराशी जोडतं.
आपली ओळख फक्त आपल्या रक्तातील साखरेच्या पातळीवर ठरत नाही.
छोट्या बदलांची शक्ती
एकदम सगळं बदलण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे अनेकदा व्यक्ती काही दिवसांनी थकते.
त्याऐवजी छोटे आणि साध्य होणारे बदल अधिक व्यवहार्य ठरू शकतात.
उदाहरणार्थ, डॉक्टरांनी परवानगी दिल्यास नियमित चालण्याची सवय लावणे, आहाराबाबत ठरावीक बदल करणे, औषधं वेळेवर घेण्यासाठी आठवण करून देणारी व्यवस्था करणे आणि नियमित तपासण्यांचं वेळापत्रक पाळणे.
प्रत्येक छोट्या यशाची नोंद केल्याने “मी माझ्या आरोग्यासाठी काही करू शकतो” ही भावना वाढू शकते.
कुटुंबाची भूमिका
डायबिटीज असलेल्या व्यक्तीला सतत ओरडणं,
“हे खाऊ नको.”
“तुला काहीच काळजी नाही.”
“तू व्यायाम करत नाहीस.”
असं म्हणणं अनेकदा उलट परिणाम करू शकतं.
त्याऐवजी कुटुंबाने सहकार्याची भूमिका घ्यावी.
“आपण दोघं संध्याकाळी चालायला जाऊया.”
“आज आपण सगळे मिळून आरोग्यदायी जेवण करूया.”
अशा छोट्या वाक्यांमुळे व्यक्तीला दोष दिला जात नाही, तर साथ दिली जाते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
डायबिटीजमध्ये फक्त रक्तातील साखरेची संख्या महत्त्वाची नाही. त्या संख्येकडे पाहताना आपल्या मनात काय चाललं आहे, हेही महत्त्वाचं आहे.
भीती, अपराधीपणा, निराशा आणि ताण यांना दुर्लक्षित न करता त्यांच्याकडे लक्ष देणं गरजेचं आहे.
मानसिक आरोग्य आणि शारीरिक आरोग्य वेगवेगळे कप्पे नाहीत. WHO देखील मानसिक आरोग्य आणि दीर्घकालीन शारीरिक आजारांच्या एकत्रित काळजीवर भर देते.
म्हणून डायबिटीजकडे पाहताना स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःला समजून घ्या.
“माझ्याबरोबर हे का झालं?” या प्रश्नापेक्षा “आता माझ्या आरोग्यासाठी मी काय करू शकतो?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
डायबिटीजसोबत जगणं म्हणजे आयुष्य थांबणं नाही. योग्य वैद्यकीय उपचार, जीवनशैलीतील बदल आणि मानसिक आधार यांच्या मदतीने अधिक चांगल्या पद्धतीने जगण्याचा प्रयत्न करता येतो.
टीप: हा लेख मानसशास्त्रीय जनजागृतीसाठी आहे. डायबिटीजची औषधं, आहार किंवा व्यायामामध्ये बदल करण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
धन्यवाद.