.आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशी वेळ येते, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका वाटू लागते. आपण एखादं काम सुरू करण्याचा विचार करतो, पण मनात लगेच प्रश्न निर्माण होतात. मला हे जमेल का? मी अपयशी ठरलो तर? लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील? माझ्यापेक्षा इतर लोक अधिक सक्षम असतील तर? अशा प्रश्नांमुळे आपण कृती करण्यापूर्वीच स्वतःला थांबवतो.
हळूहळू आपल्याला आपल्या क्षमतेपेक्षा आपल्या कमतरता जास्त दिसू लागतात. आपल्याकडे असलेल्या गुणांकडे दुर्लक्ष होतं आणि इतरांच्या यशाशी स्वतःची तुलना करण्याची सवय लागते. परंतु एक गोष्ट लक्षात घ्या,
स्वतःवर विश्वास ठेवणं म्हणजे आपल्याला प्रत्येक गोष्ट जमेल याची खात्री असणं नव्हे, तर एखादी गोष्ट जमली नाही तरी आपण शिकू शकतो, प्रयत्न करू शकतो आणि पुन्हा उभे राहू शकतो, यावर विश्वास असणं होय. म्हणून आज स्वतःवर विश्वास ठेवण्याचा निर्णय घ्या. कारण तुमच्या आयुष्यातील बदलाची सुरुवात अनेकदा तुमच्या स्वतःबद्दलच्या विचारांपासून होते.
१. स्वतःबद्दलच्या नकारात्मक विचारांना ओळखा
आपल्या मनात सतत सुरू असलेल्या विचारांचा आपल्या वागण्यावर परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला नवीन नोकरीसाठी मुलाखत द्यायची आहे. परंतु ती स्वतःशीच म्हणत राहते, “मला नीट बोलता येत नाही”, “मी इतरांइतका हुशार नाही” किंवा “माझी निवड होणारच नाही.” अशा विचारांमुळे तिची भीती वाढू शकते आणि ती संधी टाळण्याची शक्यता निर्माण होते. याउलट, “मला थोडी भीती वाटते, पण मी तयारी करू शकतो”, असा विचार केल्यास तिला प्रयत्न करण्यासाठी मानसिक आधार मिळू शकतो.
याचा अर्थ नकारात्मक विचार पूर्णपणे बंद करता येतात असं नाही. मात्र, प्रत्येक विचार सत्य असतोच असंही नाही. एखाद्या अपयशामुळे तुम्ही कायमचे अकार्यक्षम ठरत नाही आणि एखाद्या व्यक्तीने तुमच्यावर टीका केली म्हणून तुमची किंमत कमी होत नाही. त्यामुळे मनात नकारात्मक विचार आला की स्वतःला विचारा, “या विचाराला खरोखर काही पुरावा आहे का? की मी भीतीपोटी असा विचार करत आहे?” हा छोटासा प्रश्न स्वतःकडे अधिक समतोल दृष्टीने पाहायला मदत करू शकतो.
२. मानसशास्त्र काय सांगतं?
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांनी Self-Efficacy ही संकल्पना मांडली. याचा साधा अर्थ म्हणजे एखादं विशिष्ट काम करण्याची आणि त्यासाठी आवश्यक कृती पार पाडण्याची स्वतःच्या क्षमतेवर असलेली श्रद्धा. अमेरिकन मानसशास्त्रीय संघटनेच्या संशोधनपर लेखानुसार, स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास असणाऱ्या व्यक्ती अनेकदा आव्हानात्मक उद्दिष्टं स्वीकारण्यास, अडचणी आल्यावर प्रयत्न सुरू ठेवण्यास आणि अपयशानंतर पुन्हा प्रयत्न करण्यास अधिक तयार असतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला पहिल्या परीक्षेत कमी गुण मिळाले, तर तो स्वतःला अभ्यासात कमकुवत समजून प्रयत्न सोडू शकतो. दुसरा विद्यार्थी मात्र आपल्या चुका समजून घेऊन अभ्यासाची पद्धत बदलू शकतो. दोघांनाही अडचणीचा सामना करावा लागला, पण त्या अडचणीकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी वेगळी आहे. अर्थात, केवळ आत्मविश्वासामुळे प्रत्येक यश मिळत नाही. योग्य कौशल्य, संधी, मार्गदर्शन आणि परिस्थितीही महत्त्वाची असते. तरीही स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास असल्यास आपण उपलब्ध साधनांचा वापर करून पुढे जाण्याचा प्रयत्न करू शकतो.
३. स्वतःवर विश्वास वाढवायचा असेल तर छोटे निर्णय घ्या
अनेकांना वाटतं की आत्मविश्वास निर्माण होण्यासाठी आधी मनातील भीती संपली पाहिजे. पण प्रत्यक्षात अनेकदा कृती केल्यानंतर आत्मविश्वास वाढू लागतो. तुम्हाला एखादं नवीन कौशल्य शिकायचं असेल, तर सुरुवातीलाच त्यात प्रावीण्य मिळवण्याची अपेक्षा ठेवू नका. दररोज थोडा वेळ शिकण्यापासून सुरुवात करा. तुम्हाला लोकांसमोर बोलण्याची भीती वाटत असेल, तर आधी एखाद्या जवळच्या व्यक्तीसमोर बोलण्याचा सराव करा.
एखादा महत्त्वाचा निर्णय घ्यायचा असेल, तर त्यातील फायदे, तोटे आणि उपलब्ध पर्याय लिहून काढा. अशा छोट्या कृतींमधून तुम्हाला स्वतःच्या क्षमतेची जाणीव होऊ लागते. प्रत्येक वेळी एखादी गोष्ट यशस्वीपणे पूर्ण केल्यानंतर स्वतःला आठवण करून द्या की तुम्ही प्रयत्न केला आणि त्यातून काहीतरी शिकलात. बंडुरा यांच्या सिद्धांतानुसार, स्वतःच्या प्रयत्नांतून मिळणारे अनुभव हे आत्मकार्यक्षमतेची भावना वाढवणारे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. म्हणून मोठ्या बदलाची वाट पाहण्यापेक्षा आज एक छोटी कृती करा. उद्याचा आत्मविश्वास आजच्या कृतीतून विकसित होऊ शकतो.
४. इतरांशी तुलना करणं थांबवा
आज सोशल मीडियामुळे इतरांच्या आयुष्यातील यश, आनंद, प्रगती आणि उपलब्धी सहजपणे दिसतात. कोणीतरी चांगली नोकरी मिळवलेली असते, कोणीतरी स्वतःचा व्यवसाय सुरू केलेला असतो, तर कोणीतरी आयुष्यातील मोठं ध्येय साध्य केलेलं असतं. हे पाहून आपल्याला स्वतःचं आयुष्य मागे पडल्यासारखं वाटू शकतं. मात्र, आपण अनेकदा इतरांच्या आयुष्यातील निवडक चांगले क्षण पाहतो आणि स्वतःच्या आयुष्यातील संघर्षांशी त्यांची तुलना करतो. ही तुलना योग्य नसते.
प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, संधी, जबाबदाऱ्या, कौशल्यं आणि प्रगतीचा वेग वेगळा असतो. त्यामुळे दुसऱ्या व्यक्तीने काय मिळवलं यापेक्षा तुम्ही स्वतःमध्ये कोणते बदल घडवत आहात, याकडे लक्ष द्या. काल तुम्हाला ज्या गोष्टीची भीती वाटत होती, ती आज तुम्ही थोड्या धैर्याने करत असाल, तर तीही प्रगतीच आहे. तुमचा प्रवास इतरांसारखा असण्याची गरज नाही. तुम्ही दुसऱ्यांपेक्षा किती पुढे आहात यापेक्षा, तुम्ही कालच्या स्वतःपेक्षा किती शिकत आहात हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
५. अपयशाला स्वतःच्या किमतीशी जोडू नका
अपयश आलं की अनेक जण स्वतःला दोष देतात. “माझ्याकडून काहीच चांगलं होत नाही”, “मी नेहमी चुका करतो” किंवा “मी यशस्वी होण्यासाठी योग्य नाही”, असे निष्कर्ष काढले जातात. परंतु एखाद्या प्रयत्नात अपयश येणं आणि संपूर्ण व्यक्ती म्हणून अपयशी असणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. तुम्ही चुकीचा निर्णय घेतला असेल, तर त्या निर्णयातून शिकता येतं.
तुमचं काम अपेक्षेप्रमाणे झालं नसेल, तर त्यातील उणिवा शोधता येतात. एखाद्या नात्यात तुम्हाला दुखापत झाली असेल, तर पुढच्या वेळी स्वतःच्या गरजा आणि मर्यादा अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात. याचा अर्थ प्रत्येक अपयश सहज स्वीकारता येतं असं नाही. निराशा, दुःख आणि भीती वाटणं स्वाभाविक आहे. स्वतःला त्या भावना अनुभवण्यासाठी वेळ द्या. पण त्या भावनांवरून स्वतःच्या संपूर्ण आयुष्याचा निकाल लावू नका. स्वतःला विचारा, “या अनुभवातून मी काय शिकू शकतो?” हा प्रश्न तुम्हाला स्वतःला दोष देण्यापासून समस्येवर उपाय शोधण्याकडे घेऊन जाऊ शकतो.
६. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण इतरांशी बोलताना अनेकदा विचारपूर्वक शब्द वापरतो, पण स्वतःशी बोलताना मात्र कठोर होतो. एखादी चूक झाली की स्वतःला कमी लेखतो, एखादं काम जमलं नाही की स्वतःच्या क्षमतेवर प्रश्नचिन्ह लावतो. अशा वेळी स्वतःशी अधिक समजूतदारपणे बोलण्याचा सराव करा. “मला काहीच जमत नाही” याऐवजी “ही गोष्ट मला अजून शिकायची आहे”, “मी कायम घाबरट आहे” याऐवजी “मला सध्या भीती वाटते,
पण मी छोट्या पावलांनी पुढे जाऊ शकतो”, असा विचार करा. सकारात्मक विचार म्हणजे वास्तव नाकारणं नव्हे. स्वतःच्या अडचणी मान्य करूनही स्वतःला सुधारण्याची संधी देणं होय. तुम्ही तुमच्या जवळच्या मित्राला एखाद्या चुकीनंतर धीर देत असाल, तर स्वतःलाही तसाच धीर द्या. स्वतःबद्दल आदर बाळगणं म्हणजे स्वतःच्या प्रत्येक कृतीचं समर्थन करणं नव्हे, तर चुका मान्य करताना स्वतःला अपमानित न करणं होय.
७. स्वतःवर विश्वास ठेवण्यासाठी आजपासून काय कराल?
स्वतःवर विश्वास ठेवण्याचा निर्णय केवळ मनात घेऊन थांबू नका. तो रोजच्या कृतीत उतरवा. सर्वप्रथम, तुम्हाला सध्या कोणत्या गोष्टीची भीती वाटते ते लिहा. त्यानंतर त्या भीतीशी संबंधित एक छोटी आणि शक्य असलेली कृती ठरवा. उदाहरणार्थ, तुम्हाला एखादं काम सुरू करण्याची भीती वाटत असेल, तर आज त्यासाठी फक्त पंधरा मिनिटं द्या. दिवसभरात केलेल्या तीन चांगल्या गोष्टी लिहा. त्या कितीही छोट्या असल्या तरी चालतील. स्वतःला दिलेलं एखादं छोटं आश्वासन पूर्ण करा.
तसेच, तुमच्या आयुष्यात सतत निरुत्साहित करणाऱ्या लोकांच्या मतांना स्वतःच्या क्षमतेचा अंतिम पुरावा समजू नका. विश्वासार्ह व्यक्तींकडून अभिप्राय घ्या आणि आवश्यक असेल तेव्हा मदत मागा. आत्मविश्वास म्हणजे सर्व काही एकट्याने करण्याची क्षमता नव्हे. गरज ओळखून मदत स्वीकारणं हेही परिपक्वतेचं लक्षण आहे. लक्षात ठेवा, आत्मविश्वास एका दिवसात पूर्णपणे तयार होत नाही. तो अनुभव, सराव, चुका आणि त्यातून मिळणाऱ्या शिकवणीतून हळूहळू वाढतो.
आज स्वतःला एक संधी द्या. भूतकाळातील चुका, इतरांची मतं आणि अपयशाच्या भीतीमुळे स्वतःच्या क्षमतेवर कायमचा अविश्वास ठेवू नका. तुम्हाला प्रत्येक गोष्ट पहिल्याच प्रयत्नात जमली पाहिजे, अशी अपेक्षा स्वतःकडून ठेवू नका. काही गोष्टी शिकण्यासाठी वेळ लागेल, काही निर्णय बदलावे लागतील आणि काही अनुभव तुम्हाला नव्याने विचार करायला शिकवतील.
हे सगळं तुमच्या विकासाचाच भाग आहे. स्वतःवर विश्वास ठेवणं म्हणजे आयुष्यात अडचणी येणार नाहीत असं मानणं नव्हे, तर अडचणी आल्या तरी त्यांना सामोरं जाण्यासाठी आपण प्रयत्न करू शकतो, हे स्वीकारणं होय. त्यामुळे आज स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “मी माझ्या भीतीला माझ्या निर्णयांवर राज्य करू देणार आहे की स्वतःला एक संधी देणार आहे?” या प्रश्नाचं उत्तर तुमच्या पुढच्या कृतीतून द्या.
आज स्वतःला एवढंच सांगा, “माझ्या आयुष्यात सगळं लगेच बदलणार नाही, पण मी आजपासून स्वतःवर विश्वास ठेवून एक पाऊल नक्की पुढे टाकणार आहे.”
कारण तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट तुमच्या नियंत्रणात नसली, तरी स्वतःशी कसं वागायचं, कोणता प्रयत्न करायचा आणि अडचणींमधून काय शिकायचं, याबाबत तुम्ही हळूहळू अधिक सजग निर्णय घेऊ शकता. स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची सुरुवात आज करा. तुमच्या प्रगतीसाठी तुम्हाला परिपूर्ण असण्याची गरज नाही, तर शिकण्याची आणि प्रयत्न करत राहण्याची तयारी असणं महत्त्वाचं आहे.
संदर्भ वाचन: अल्बर्ट बंडुरा यांचा Self-Efficacy सिद्धांत आणि अमेरिकन मानसशास्त्रीय संघटनेचा आत्मकार्यक्षमतेवरील संशोधनपर लेख.
धन्यवाद.