मुलांना सुरक्षित ठेवण्याच्या प्रयत्नात आपण नकळत त्यांच्या मनात भीती तर निर्माण करत नाही ना?
प्रत्येक पालकाला आपल्या मुलाने सुरक्षित राहावे, त्याला कोणताही त्रास होऊ नये, त्याने आयुष्यात यशस्वी व्हावे आणि त्याच्याकडून कोणतीही चूक होऊ नये असे वाटते. मुलांबद्दल काळजी वाटणे स्वाभाविक आहे. पण जेव्हा ही काळजी सतत व्यक्त केली जाते, प्रत्येक गोष्टीत धोका शोधला जातो आणि मुलांना स्वतः निर्णय घेण्याची संधी दिली जात नाही, तेव्हा त्याचा परिणाम त्यांच्या मानसिक विकासावर होऊ शकतो. पालकांचा उद्देश मुलांचे संरक्षण करणे हा असतो, पण काही वेळा याच संरक्षणामुळे मुलांच्या मनात जगाबद्दल असुरक्षितता निर्माण होऊ शकते.
उदाहरणार्थ, एखादे मूल सायकल शिकत असेल, तर आई-वडील सतत म्हणतात, “पडशील, जपून!”, “पुढे जाऊ नकोस!”, “तुला लागेल!” मुलाला खरंच दुखापत होऊ नये, ही त्यामागची भावना असते. मात्र, अशा सूचना वारंवार ऐकल्यामुळे मुलाला सायकल शिकण्यापेक्षा पडण्याचीच जास्त भीती वाटू शकते. हळूहळू त्याच्या मनात असा विचार तयार होऊ शकतो की, नवीन गोष्ट शिकणे म्हणजे धोका पत्करणे. म्हणूनच मुलांचे संगोपन करताना प्रेम आणि काळजी यांच्यासोबत आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि अडचणी हाताळण्याची क्षमता विकसित करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
१. पालकांची काळजी मुलांच्या मनावर कसा परिणाम करते?
मुलांच्या भावनिक विकासात पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. लहान मुले केवळ पालकांचे शब्द ऐकत नाहीत, तर त्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव, आवाजातील घाबरलेपणा आणि एखाद्या परिस्थितीला दिलेली प्रतिक्रिया यांचेही निरीक्षण करतात. एखादी सामान्य परिस्थिती पाहून पालक वारंवार घाबरले, तर मुलालाही ती परिस्थिती धोकादायक वाटू शकते. उदाहरणार्थ, मूल पहिल्यांदा शाळेत जात असताना पालक सतत विचारत असतील, “तुला तिथे कोणी त्रास देणार नाही ना?”, “तू एकटा कसा राहशील?”, तर मुलाच्या मनात शाळेबद्दल अनावश्यक भीती निर्माण होऊ शकते.
मानसशास्त्रातील सामाजिक शिकण्याच्या दृष्टिकोनानुसार मुले निरीक्षणातून अनेक वर्तनपद्धती शिकतात. त्यामुळे पालक प्रत्येक नवीन परिस्थितीत घाबरत असतील, सतत वाईट शक्यता सांगत असतील किंवा छोट्या अडचणींनाही मोठे संकट मानत असतील, तर मुलेही तशाच पद्धतीने परिस्थितीकडे पाहायला शिकू शकतात. अर्थात, प्रत्येक काळजी करणाऱ्या पालकाचे मूल भित्रेच होते असे नाही. मुलाचा स्वभाव, त्याचे अनुभव, घरातील वातावरण आणि इतर व्यक्तींकडून मिळणारा आधार या अनेक गोष्टी त्याच्या विकासावर परिणाम करतात.
२. मुलांना प्रत्येक वेळी वाचवल्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो
मुलांच्या आयुष्यात अडचणी येणारच आहेत. कधी मित्राशी भांडण होईल, कधी परीक्षेत कमी गुण मिळतील, कधी एखादी स्पर्धा हरेल, तर कधी एखादे काम जमणार नाही. अशा वेळी पालकांनी प्रत्येक अडचण स्वतः सोडवण्याऐवजी मुलाला ती हाताळायला शिकवणे महत्त्वाचे आहे. समजा, दोन मुलांना शाळेतील प्रकल्प पूर्ण करता येत नाही. पहिल्या मुलाचे पालक त्याचा प्रकल्प स्वतः पूर्ण करतात, तर दुसऱ्या मुलाचे पालक त्याला मार्गदर्शन करतात आणि प्रयत्न करण्यासाठी प्रोत्साहन देतात. पहिल्या मुलाचे काम कदाचित लवकर पूर्ण होईल; पण दुसऱ्या मुलाला समस्या सोडवण्याचा अनुभव मिळेल.
मुलाला वारंवार मदत करणे चुकीचे नाही. मात्र, त्याला स्वतः प्रयत्न करण्याची संधीच मिळत नसेल, तर स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्याचा अनुभव त्याला कसा मिळणार? संशोधनात अतिसंरक्षण करणारे पालकत्व आणि मुलांमधील चिंता यांच्यात संबंध आढळला आहे. मात्र, हा संबंध म्हणजे पालकांच्या वर्तनामुळेच प्रत्येक मुलामध्ये चिंता निर्माण होते, असा निश्चित निष्कर्ष नाही. पालकांनी मुलांना मदत जरूर करावी, पण प्रत्येक अडचण त्यांच्याऐवजी स्वतः सोडवू नये.
३. सतत नकारात्मक सूचना दिल्याने मुलांची विचार करण्याची पद्धत बदलू शकते
“तुला हे जमणार नाही”, “तू एकटा कुठेही जाऊ नकोस”, “लोक तुला फसवतील”, “तुझ्याकडून चूक झाली तर काय होईल?” अशी वाक्ये पालक काळजीपोटी बोलत असतील. पण मुलांच्या मनावर त्यांचा परिणाम होऊ शकतो. मुलांना वारंवार धोके सांगितले गेले, तर ते प्रत्येक परिस्थितीतील संभाव्य अडचणींवर अधिक लक्ष केंद्रित करू शकतात. एखाद्या नवीन मित्राशी बोलण्यापूर्वीच तो आपली चेष्टा करेल का, वर्गात उत्तर देताना आपण चुकू का किंवा एखादी स्पर्धा जिंकता आली नाही तर सगळे हसतील का, असे विचार त्यांच्या मनात येऊ शकतात.
यामुळे मुलांना प्रत्येक वेळी अपयशाचीच अपेक्षा वाटू लागली, तर ते नवीन अनुभव घेण्यापासून दूर राहू शकतात. उदाहरणार्थ, वर्गात उत्तर माहीत असूनही एखादे मूल हात वर करत नसेल, तर त्याला उत्तर येत नाही असे समजणे चुकीचे ठरेल. कदाचित त्याला चुकीचे उत्तर देण्याची भीती वाटत असेल. अशा वेळी “तुला काहीच येत नाही का?” असे विचारण्याऐवजी “चुकलं तरी चालेल, प्रयत्न करून बघ” असे सांगणे अधिक उपयोगी ठरते. मुलाला चूक करणे म्हणजे अपयशी ठरणे नव्हे, तर शिकण्याची संधी आहे, हे समजणे आवश्यक आहे.
४. पालकांची स्वतःची चिंता मुलांपर्यंत पोहोचू शकते
काही पालक सतत भविष्याची चिंता करत असतात. मूल बाहेर गेले की अपघाताची भीती, शाळेत गेले की अभ्यासाची चिंता, मित्रांसोबत गेले की चुकीच्या संगतीची भीती आणि मोठे झाले की करिअरची काळजी. अशा पालकांना मुलांवर खूप प्रेम असते. अनेकदा त्यांना स्वतःच्या बालपणातील कठीण अनुभव, असुरक्षितता किंवा आयुष्यातील जबाबदाऱ्यांमुळे अधिक काळजी वाटत असते. त्यामुळे त्यांना दोष देण्याऐवजी त्यांच्या चिंतेमागील कारण समजून घेणे आवश्यक आहे.
मात्र, पालकांच्या मनात सतत भीती असेल, तर मुलांच्या प्रत्येक कृतीवर नियंत्रण ठेवण्याची इच्छा निर्माण होऊ शकते. उदाहरणार्थ, मूल मैदानी खेळ खेळायला गेले की पालक वारंवार फोन करतात, प्रत्येक निर्णयात हस्तक्षेप करतात किंवा मूल घाबरले की लगेच त्याला त्या परिस्थितीतून बाहेर काढतात. यामुळे मुलाला क्षणभर आराम मिळतो; पण स्वतःच्या भीतीचा सामना करून ती कमी करण्याची संधी त्याला मिळत नाही. पालकांनी स्वतःची चिंता ओळखणे आणि तिचे व्यवस्थापन शिकणे हेही चांगल्या पालकत्वाचा भाग आहे.
५. मुलांना धाडसी बनवण्यासाठी पालकांनी काय करावे?
पहिली गोष्ट म्हणजे, भीतीची खिल्ली उडवू नका. मूल अंधाराला घाबरत असेल, नवीन लोकांशी बोलताना संकोच करत असेल किंवा शाळेत जाण्यास नकार देत असेल, तर “कसला भित्रा आहेस!” असे बोलू नका. त्याऐवजी, “तुला भीती वाटतेय, हे मला समजतं. आपण हळूहळू प्रयत्न करूया,” असे सांगा. मुलाच्या भावनांचा स्वीकार करणे आणि त्याला त्या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी मदत करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. भीती स्वीकारली पाहिजे, पण प्रत्येक वेळी भीतीमुळे परिस्थिती टाळलीच पाहिजे असे नाही.
दुसरी गोष्ट म्हणजे, वयानुसार स्वातंत्र्य द्या. लहान मुलाला स्वतःचे कपडे निवडू द्या, शाळेची बॅग भरताना त्याला सहभागी करून घ्या आणि मोठ्या मुलांना त्यांच्या अभ्यासाचे नियोजन स्वतः करू द्या. प्रत्येक वेळी चुका टाळण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी, सुरक्षित मर्यादेत चुका करून त्यातून शिकण्याची संधी द्या. अर्थात, मुलांच्या वयाला आणि परिस्थितीला अनुरूप सुरक्षिततेचे नियम आवश्यकच आहेत. स्वातंत्र्य देणे म्हणजे दुर्लक्ष करणे नव्हे.
तिसरी गोष्ट म्हणजे, परिणामांपेक्षा प्रयत्नांचे कौतुक करा. मूल स्पर्धेत हरले, तर “तू जिंकला नाहीस” यावर भर देण्याऐवजी “तू तयारी केलीस आणि प्रयत्न केलास, हे महत्त्वाचे आहे” असे सांगा. यामुळे मुलाला प्रत्येक वेळी यशस्वी होण्यापेक्षा शिकणे आणि पुन्हा प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे, हे समजू शकते.
चौथी गोष्ट म्हणजे, स्वतःच्या वर्तनातून आत्मविश्वास दाखवा. अडचण आली की घाबरण्याऐवजी शांतपणे विचार करा. एखादी चूक झाली तर ती मान्य करा आणि तिच्यावर उपाय शोधा. मुलांना केवळ उपदेशातून नव्हे, तर पालकांच्या वर्तनातूनही शिकायला मिळते. त्याचबरोबर मुलांशी बोलताना प्रत्येक गोष्टीचा वाईट परिणाम होईल असे चित्र रंगवण्याऐवजी, संभाव्य अडचणी आणि त्यावरचे उपाय दोन्ही समजावून सांगा.
६. प्रत्येक घाबरणारे मूल हे पालकांच्या चुकीमुळेच भित्रे होत नाही
हा मुद्दा लक्षात घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. काही मुलांचा स्वभाव जन्मतःच अधिक सावध किंवा संवेदनशील असू शकतो. नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी त्यांना अधिक वेळ लागू शकतो. काही मुलांना सामाजिक परिस्थिती, अभ्यास, वेगळे होण्याची भीती किंवा पूर्वीच्या अप्रिय अनुभवांमुळेही चिंता वाटू शकते. त्यामुळे मुलाच्या भीतीसाठी पालकांना पूर्णपणे जबाबदार धरणे योग्य नाही.
मात्र, पालक मुलाच्या भीतीला कसा प्रतिसाद देतात, यामुळे परिस्थिती सुधारण्यास मदत होऊ शकते. मूल सतत शाळा टाळत असेल, मित्रांशी बोलण्यास घाबरत असेल, झोपेत अडचणी येत असतील, वारंवार पोटदुखी किंवा डोकेदुखीची तक्रार करत असेल किंवा दैनंदिन कामांवर भीतीचा परिणाम होत असेल, तर बालमानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. अशा वेळी केवळ “धाडसी हो” असे सांगणे पुरेसे नसते.
मुलांवर प्रेम करणे म्हणजे त्यांना प्रत्येक संकटापासून दूर ठेवणे नव्हे, तर संकट आले तरी ते त्याचा सामना करू शकतील असा आत्मविश्वास त्यांच्यात निर्माण करणे होय. पालक म्हणून आपली जबाबदारी मुलांच्या आयुष्यातील प्रत्येक अडचण दूर करणे नाही, तर अडचणी आल्यावर विचार कसा करायचा, मदत कशी मागायची आणि पुन्हा प्रयत्न कसा करायचा हे शिकवणे आहे.
मुलांना सुरक्षिततेची जाणीव द्या, पण जग नेहमीच धोकादायक आहे अशी भावना देऊ नका. त्यांचा हात धरा, पण प्रत्येक वेळी त्यांच्या जागी चालू नका. कारण आज पालकांच्या आधाराने एखादे छोटे पाऊल टाकणारे मूल, उद्या स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवून मोठ्या आव्हानांना सामोरे जाऊ शकते.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
