आपण सर्वजण समाजात राहतो. त्यामुळे इतरांच्या भावना, विचार आणि गरजा समजून घेणं आवश्यक असतं. पण काही लोकांचं संपूर्ण आयुष्यच दुसऱ्यांच्या मूडभोवती फिरत असतं. घरातील व्यक्ती आनंदी असेल तर ते आनंदी राहतात, ती व्यक्ती नाराज असेल तर त्यांचाही दिवस खराब होतो. कोणाचा मूड बिघडू नये म्हणून सतत स्वतःच्या भावना दाबून ठेवणं, स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवणं आणि इतरांना खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करणं ही अनेकांच्या आयुष्यात दिसणारी गोष्ट आहे.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की इतरांच्या भावनांचा आदर करणं आणि त्यांच्या मूडनुसार स्वतःचं संपूर्ण आयुष्य जगणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. जेव्हा आपण सतत दुसऱ्यांच्या मूडवर अवलंबून राहतो, तेव्हा त्याचा परिणाम आपल्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर होऊ लागतो.
अनेकदा अशा वागण्याची सुरुवात बालपणापासून होते. काही मुलं अशा वातावरणात वाढतात जिथे घरातील मोठ्यांचा मूड कसा आहे यावर सर्व गोष्टी अवलंबून असतात. वडील रागात असतील तर शांत राहायचं, आई दुःखी असेल तर स्वतःच्या भावना व्यक्त करायच्या नाहीत, कोणाला त्रास होईल असं काही बोलायचं नाही. हळूहळू मुलांच्या मनात असा विश्वास तयार होतो की इतरांचा मूड सांभाळणं हीच त्यांची जबाबदारी आहे.
मोठे झाल्यानंतरही हा पॅटर्न कायम राहतो. अशा व्यक्ती सतत इतरांच्या चेहऱ्यावरचे भाव वाचत असतात. कोण नाराज आहे का, कोण रागावलं आहे का, कोणाला काही वाईट वाटलं आहे का याची त्यांना सतत चिंता असते. त्यांच्या स्वतःच्या भावनांपेक्षा दुसऱ्यांच्या भावना अधिक महत्त्वाच्या वाटू लागतात.
मानसशास्त्रात याला “People Pleasing” किंवा इतरांना खुश ठेवण्याची प्रवृत्ती असं म्हटलं जातं. संशोधनानुसार अशा व्यक्तींमध्ये तणावाची पातळी जास्त आढळते. कारण त्यांचं मन सतत सावध अवस्थेत असतं. प्रत्येक परिस्थितीत इतर लोक काय विचार करतील किंवा कसं वाटून घेतील याचा विचार सुरू असतो.
याचा सर्वात मोठा परिणाम मानसिक आरोग्यावर होतो. जेव्हा आपण सतत स्वतःच्या भावना दाबतो, तेव्हा मनात नाराजी, थकवा आणि भावनिक ताण वाढतो. सुरुवातीला हे लक्षात येत नाही, पण कालांतराने चिंता, अस्वस्थता आणि नैराश्याची लक्षणं दिसू लागतात. कारण व्यक्तीला स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण असल्याची भावना कमी होत जाते.
सतत दुसऱ्याच्या मूडनुसार जगणाऱ्या व्यक्तींना अनेकदा अपराधीपणाची भावना देखील जाणवते. एखादी व्यक्ती नाराज दिसली तर त्यांना वाटतं की यासाठी आपणच जबाबदार आहोत. प्रत्यक्षात प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या भावनांसाठी स्वतः जबाबदार असते. पण अशा लोकांना इतरांच्या प्रत्येक भावनेचं ओझं स्वतःवर घ्यायची सवय लागलेली असते.
संशोधनातून हे देखील दिसून आलं आहे की सतत भावनिक तणावाखाली राहिल्यामुळे शरीरातील ताणाशी संबंधित हार्मोन्स वाढतात. त्यामुळे झोपेच्या समस्या, डोकेदुखी, थकवा, पचनाच्या तक्रारी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होण्यासारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. म्हणजेच ही फक्त मानसिक समस्या नसून ती शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम करते.
नातेसंबंधांमध्ये देखील याचे दुष्परिणाम दिसतात. सुरुवातीला इतरांना खुश ठेवण्याचा प्रयत्न नातेसंबंध टिकवतो असं वाटतं. पण दीर्घकाळानंतर व्यक्तीच्या मनात दडपलेल्या भावना साचत जातात. एक वेळ अशी येते की त्या भावना राग, निराशा किंवा भावनिक अंतराच्या स्वरूपात बाहेर पडतात. त्यामुळे नातेसंबंध अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकतात.
स्वतःच्या भावना आणि गरजांकडे लक्ष देणं म्हणजे स्वार्थीपणा नाही. हे मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की निरोगी नातेसंबंधांमध्ये प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्याचा अधिकार असतो. इतरांच्या भावनांचा आदर करताना स्वतःच्या भावनांनाही महत्त्व देणं गरजेचं आहे.
यासाठी सर्वप्रथम स्वतःच्या भावनांची जाणीव करून घेणं आवश्यक आहे. दिवसभरात आपण खरंच काय अनुभवत आहोत, काय वाटत आहे आणि आपल्याला काय हवं आहे याकडे लक्ष देणं महत्त्वाचं आहे. अनेकदा दुसऱ्यांच्या गरजांमध्ये इतके गुंतून जातो की स्वतःला काय वाटतं हेच विसरून जातो.
मर्यादा ठरवणं देखील खूप महत्त्वाचं आहे. प्रत्येक गोष्टीसाठी होकार देणं आवश्यक नसतं. कधी कधी नम्रपणे नकार देणं, स्वतःसाठी वेळ काढणं आणि स्वतःच्या गरजांना प्राधान्य देणं ही मानसिक आरोग्याची गरज असते. संशोधनानुसार स्पष्ट वैयक्तिक मर्यादा असणाऱ्या व्यक्ती अधिक समाधानी आणि भावनिकदृष्ट्या स्थिर असतात.
स्वतःला सतत हा प्रश्न विचारणं उपयुक्त ठरू शकतं की “मी हे काम माझ्या इच्छेने करत आहे का, की फक्त कोणाचा मूड खराब होऊ नये म्हणून करत आहे?” या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर अनेक गोष्टी स्पष्ट करू शकतं.
हे लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे की आपण इतरांच्या भावना नियंत्रित करू शकत नाही. आपण आदराने वागू शकतो, सहानुभूती दाखवू शकतो आणि मदत करू शकतो. पण प्रत्येक व्यक्तीचा मूड, विचार आणि प्रतिक्रिया यांची संपूर्ण जबाबदारी आपली नसते.
आयुष्यातील खरा भावनिक समतोल तेव्हाच निर्माण होतो जेव्हा आपण इतरांची काळजी घेतो, पण स्वतःलाही विसरत नाही. सतत दुसऱ्याच्या मूडनुसार जगणं आपल्याला थकवू शकतं, तर स्वतःच्या भावनांचा आदर करणं आपल्याला अधिक निरोगी, आत्मविश्वासी आणि आनंदी बनवू शकतं. मानसिक आरोग्य जपण्यासाठी इतरांना समजून घेण्याइतकंच स्वतःला समजून घेणं देखील आवश्यक आहे.
धन्यवाद.