मुलं शिकतात म्हणजे फक्त शाळेत शिकतात, असं नाही. त्यांच्या शिकण्याची सुरुवात घरापासून होते. पालक काय सांगतात यापेक्षा ते काय करतात, कसं बोलतात, अडचणींना कसं सामोरं जातात आणि इतरांशी कसं वागतात, याचा मुलांच्या मनावर मोठा प्रभाव पडतो.
मानसशास्त्रात याला निरीक्षणातून शिकणे (Observational Learning) असं म्हटलं जातं. मुलं आपल्या जवळच्या व्यक्तींचं वर्तन पाहतात आणि अनेकदा नकळत त्यातून स्वतःच्या सवयी आणि वागण्याच्या पद्धती तयार करतात.
म्हणूनच पालकांनी मुलांना चांगल्या गोष्टी शिकवण्यासाठी नेहमी मोठमोठे सल्ले देण्याची गरज नसते. अनेक चांगल्या गोष्टी मुलं फक्त पालकांकडे पाहून शिकत असतात.
१. आदराने बोलणं
घरात पालक एकमेकांशी, आजी-आजोबांशी, नातेवाईकांशी किंवा इतर व्यक्तींशी आदराने बोलत असतील तर मुलंही तशीच भाषा शिकतात.
“कृपया”, “धन्यवाद”, “माफ करा” यांसारखे शब्द मुलांना शिकवले जातात, पण त्यापेक्षा ते शब्द पालक स्वतः वापरताना दिसणं अधिक प्रभावी ठरतं.
मुलं ऐकण्यापेक्षा पाहून जास्त शिकतात.
२. चूक झाली तर ती स्वीकारणं
पालक स्वतःची चूक मान्य करत असतील तर मुलांना एक महत्त्वाचा जीवनधडा मिळतो.
“माझ्याकडून चूक झाली”, “मला हे माहीत नव्हतं”, “माफ कर” असं पालक म्हणताना मुलं पाहतात तेव्हा त्यांच्या मनात चूक म्हणजे लाज किंवा अपयश नसून शिकण्याची संधी आहे, अशी भावना निर्माण होऊ शकते.
यामुळे मुलांमध्ये जबाबदारी स्वीकारण्याची सवय विकसित होण्यास मदत होते.
३. संयमाने परिस्थिती हाताळणं
घरात एखादी अडचण आली, अपेक्षेप्रमाणे काही घडलं नाही किंवा एखाद्या व्यक्तीने त्रास दिला, तरी पालक शांतपणे विचार करून प्रतिक्रिया देत असतील तर मुलंही हळूहळू तसंच वागायला शिकतात.
उलट प्रत्येक छोट्या समस्येवर मोठा राग, ओरड किंवा घाबरण्याची प्रतिक्रिया दिसली तर मुलंही तणावाच्या परिस्थितीत तशीच प्रतिक्रिया देण्याची शक्यता असते.
म्हणून पालकांचा संयम हा मुलांसाठी जणू रोजचा प्रत्यक्ष धडा असतो.
४. भावनांना योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं
“मुलांनी रडू नये” किंवा “राग दाखवायचा नाही” असं सांगण्यापेक्षा पालक स्वतःच्या भावनांना योग्य शब्द देत असतील तर मुलं भावनिकदृष्ट्या अधिक सजग होऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, “आज मला थोडा ताण आला आहे, म्हणून मला काही वेळ शांत बसायचं आहे,” असं पालक म्हणाले तर मुलांना भावना ओळखण्याची आणि त्या योग्य पद्धतीने व्यक्त करण्याची पद्धत शिकता येते.
५. इतरांना मदत करण्याची वृत्ती
पालक शेजाऱ्याला मदत करत असतील, घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींची काळजी घेत असतील किंवा गरजू व्यक्तीबद्दल संवेदनशीलता दाखवत असतील तर मुलं माणुसकीचा अर्थ अनुभवातून शिकतात.
त्यांना “दुसऱ्यांना मदत करा” असं वारंवार सांगण्यापेक्षा पालकांनी स्वतः मदत करताना दिसणं अधिक परिणामकारक ठरू शकतं.
६. पुस्तकं वाचण्याची आणि शिकण्याची आवड
पालक स्वतः पुस्तक वाचत असतील, नवीन गोष्टी शिकत असतील किंवा एखाद्या विषयाबद्दल उत्सुकतेने माहिती शोधत असतील तर मुलांच्या मनातही शिकण्याबद्दल सकारात्मक दृष्टिकोन तयार होऊ शकतो.
मुलांना “मोबाईल सोड आणि पुस्तक वाच” असं सांगताना पालक स्वतः सतत मोबाईल वापरत असतील, तर मुलांना शब्दांपेक्षा कृती अधिक स्पष्ट संदेश देते.
७. स्वतःची काळजी घेणं
पुरेशी झोप, योग्य आहार, व्यायाम, विश्रांती आणि मानसिक शांततेसाठी वेळ देणं या गोष्टी पालक स्वतः करत असतील तर मुलं स्वतःची काळजी घेणं ही स्वार्थाची गोष्ट नसून जीवनाचा आवश्यक भाग आहे, हे शिकू शकतात.
८. मतभेद झाले तरी नातं टिकवणं
पालकांमध्ये मतभेद होणं स्वाभाविक आहे. पण मतभेद झाल्यानंतर ते एकमेकांशी शांतपणे बोलतात, समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करतात आणि पुन्हा सामान्यपणे वागतात, हे मुलांनी पाहिलं तर त्यांना नात्यांमध्ये मतभेद असले तरी संवाद आणि आदर टिकवता येतो, हे शिकता येतं.
हा जीवनातील अतिशय महत्त्वाचा सामाजिक आणि भावनिक धडा आहे.
९. अपयशाकडे पाहण्याची दृष्टी
पालक एखाद्या कामात अपयशी झाले आणि तरीही पुन्हा प्रयत्न करत असतील तर मुलांना प्रयत्न करण्याची मानसिकता मिळते.
“हे जमलं नाही, पण पुन्हा प्रयत्न करूया,” हा दृष्टिकोन मुलांच्या मनात लवचिकता आणि चिकाटी वाढवण्यास मदत करू शकतो.
१०. स्वतःचा आणि इतरांचा आदर
पालक स्वतःचा अपमान सहन करत नाहीत, पण त्याच वेळी इतरांचा अपमानही करत नाहीत, तर मुलांना निरोगी आत्मसन्मान आणि इतरांबद्दल आदर यांच्यातील संतुलन शिकता येतं.
मुलांना चांगलं व्यक्तिमत्त्व घडवण्यासाठी सतत शिकवण देण्याची गरज नसते. पालकांचं रोजचं वर्तनच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या घडणीतील एक महत्त्वाचा शिक्षक असतं.
म्हणून मुलांसमोर परिपूर्ण पालक बनण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा, स्वतःच्या चुका मान्य करणारे, भावनांशी प्रामाणिक राहणारे, इतरांचा आदर करणारे आणि अडचणींमध्येही प्रयत्न करत राहणारे पालक बनणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
कारण मुलं आपल्या शब्दांपेक्षा आपल्या कृती लक्षात ठेवतात.
तुम्ही त्यांना काय शिकवता यापेक्षा तुम्ही त्यांच्यासमोर कसं जगता, हे अनेकदा त्यांच्यासाठी मोठं शिक्षण ठरतं.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
