आपल्या आयुष्यात अनेक नाती असतात. आई-वडील, जोडीदार, मित्र, मुलं, सहकारी आणि इतर अनेक लोकांशी आपण नातं जपतो. पण या सगळ्या नात्यांमध्ये एक नातं आपण अनेकदा दुर्लक्षित करतो, ते म्हणजे स्वतःशी असलेलं नातं.
आपण स्वतःशी कसे बोलतो, स्वतःच्या चुका कशा स्वीकारतो, स्वतःच्या भावनांकडे कसे पाहतो आणि स्वतःची काळजी किती घेतो, याचा आपल्या मानसिक आरोग्यावर मोठा परिणाम होतो.
स्वतःशी चांगले नाते असणे म्हणजे स्वतःला नेहमी योग्य समजणे किंवा स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणे नाही. त्याचा अर्थ असा आहे की, आपल्या गुणांसोबत आपल्या कमतरतांनाही स्वीकारून स्वतःशी समजूतदारपणे वागणे.
१. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली तर त्याला काय म्हणू?
“तुझ्याकडून चूक झाली, पण काही हरकत नाही. त्यातून शिक आणि पुन्हा प्रयत्न कर.”
पण स्वतःकडून चूक झाली की आपण अनेकदा म्हणतो,
“मी किती मूर्ख आहे!” “माझ्याकडून काहीच नीट होत नाही.” “मी नेहमीच अपयशी ठरतो.”
ही कठोर आत्मटीका म्हणजेच self-criticism. सतत स्वतःवर टीका केल्यामुळे तणाव, अपराधीपणा आणि नकारात्मक विचार वाढू शकतात.
त्याऐवजी स्वतःशी मित्रासारखे बोला.
“माझ्याकडून चूक झाली आहे, पण मी त्यातून शिकू शकतो.”
शब्द छोटे आहेत, पण त्यांचा परिणाम मोठा असू शकतो.
२. स्वतःच्या भावनांना चुकीचे ठरवू नका
दुःख झाले तर “मला दुःखी होता कामा नये”, राग आला तर “मला रागावण्याचा अधिकार नाही” आणि भीती वाटली तर “मी कमजोर आहे” असे म्हणणे आपण थांबवायला हवे.
भावना या आपल्या अनुभवाचा एक भाग आहेत. प्रत्येक भावना लगेच बदलण्याची गरज नसते.
कधी कधी स्वतःला एवढेच सांगणे पुरेसे असते,
“हो, मला आत्ता वाईट वाटत आहे. आणि ही भावना अनुभवणे ठीक आहे.”
भावना स्वीकारणे म्हणजे त्याप्रमाणेच वागणे नव्हे. राग आला म्हणून दुसऱ्याला दुखावणे योग्य नाही. पण राग आला आहे हे मान्य करणे आवश्यक आहे.
३. स्वतःची इतरांशी तुलना कमी करा
सोशल मीडियामुळे तुलना करणे आणखी सोपे झाले आहे.
दुसऱ्याचे यश, घर, पैसा, करिअर, नातेसंबंध किंवा जीवनशैली पाहून आपल्याला स्वतःचे आयुष्य कमी वाटू शकते.
पण आपण दुसऱ्याच्या आयुष्यातील पूर्ण वास्तव पाहत नसतो. आपण फक्त त्याने दाखवलेला एक भाग पाहत असतो.
म्हणून प्रश्न असा बदला:
“तो माझ्यापेक्षा पुढे आहे का?”
याऐवजी विचारा:
“मी कालपेक्षा आज थोडा पुढे आलो आहे का?”
स्वतःची तुलना स्वतःशी करणे हे अधिक वास्तववादी आणि आरोग्यदायी ठरू शकते.
४. स्वतःच्या गरजा ओळखा
इतरांच्या गरजा पूर्ण करताना आपण स्वतःच्या गरजा विसरतो.
“सगळ्यांना वेळ द्यायचा.” “सगळ्यांना खुश ठेवायचे.” “कोणाला नाही म्हणायचे नाही.”
असे सतत करत राहिल्यास मानसिक थकवा निर्माण होऊ शकतो.
स्वतःशी चांगले नाते निर्माण करण्यासाठी स्वतःला काही प्रश्न विचारा:
- मला सध्या काय हवे आहे?
- मला विश्रांतीची गरज आहे का?
- कोणती गोष्ट मला सतत त्रास देत आहे?
- मला कुठे “नाही” म्हणण्याची गरज आहे?
- माझ्या आयुष्यात मला खरोखर काय महत्त्वाचे वाटते?
स्वतःच्या गरजा ओळखणे हा स्वार्थ नाही. ही self-care ची सुरुवात आहे.
५. स्वतःच्या मर्यादा ठरवा
चांगले नाते म्हणजे प्रत्येक गोष्ट सहन करणे नव्हे.
ज्या व्यक्तीमुळे आपल्याला वारंवार मानसिक त्रास होतो, तिथे काही मर्यादा आवश्यक असू शकतात.
“हे बोलणे मला योग्य वाटत नाही.” “आत्ता मला यासाठी वेळ देता येणार नाही.” “मला याबद्दल विचार करण्यासाठी थोडा वेळ हवा आहे.”
असे सांगणे म्हणजे उद्धटपणा नाही.
स्वतःचा आदर राखण्यासाठी boundaries आवश्यक असतात.
६. स्वतःच्या छोट्या यशांचे कौतुक करा
आपण मोठ्या यशाची वाट पाहत असतो.
मोठी नोकरी मिळाली, पैसे मिळाले, परीक्षा उत्तीर्ण झाली, मोठे लक्ष्य पूर्ण झाले कीच स्वतःचे कौतुक करायचे असे आपण मानतो.
पण रोजच्या छोट्या प्रयत्नांनाही महत्त्व आहे.
आज तुम्ही कठीण परिस्थितीत शांत राहिलात. एखादे काम वेळेवर पूर्ण केले. तुमच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवले. आरामासाठी वेळ दिला. एखाद्या चुकीतून काहीतरी शिकलात.
हीदेखील प्रगती आहे.
स्वतःला म्हणायला शिका:
“मी प्रयत्न केला. हेही महत्त्वाचे आहे.”
७. स्वतःला माफ करायला शिका
भूतकाळातील चुका पुन्हा पुन्हा आठवून स्वतःला शिक्षा करत राहणे म्हणजे भूतकाळ बदलणे नव्हे.
चूक झाली असेल तर तिची जबाबदारी घ्या. शक्य असल्यास सुधारणा करा. त्यातून शिका आणि पुढे चला.
स्वतःला माफ करण्याचा अर्थ “मी काहीच चुकीचे केले नाही” असा नाही.
त्याचा अर्थ:
“मी चूक केली होती. मी ती स्वीकारतो. त्यातून शिकतो आणि स्वतःला पुढे जाण्याची संधी देतो.”
ही भूमिका मानसिकदृष्ट्या अधिक आरोग्यदायी ठरू शकते.
८. स्वतःसोबत वेळ घालवा
आपण दिवसभर इतरांशी बोलतो, काम करतो, फोन वापरतो आणि सोशल मीडिया पाहतो. पण स्वतःसोबत शांतपणे बसण्यासाठी किती वेळ देतो?
दररोज काही मिनिटे स्वतःसाठी ठेवा.
शांत बसणे, चालायला जाणे, डायरी लिहिणे, पुस्तक वाचणे किंवा फक्त दिवसभरातील अनुभवांचा विचार करणे.
स्वतःला विचारा:
“आज मला काय चांगले वाटले?”
“आज मला काय त्रासले?”
“आज मी स्वतःबद्दल काय शिकलो?”
अशा छोट्या सवयींमुळे self-awareness, म्हणजेच स्वतःबद्दलची जाणीव, वाढण्यास मदत होऊ शकते.
९. स्वतःला स्वीकारा, पण थांबू नका
स्वतःचा स्वीकार म्हणजे “मी असा आहे आणि मला बदलायचेच नाही” असे नाही.
स्वीकार म्हणजे:
“मी आज जिथे आहे, ते मी मान्य करतो. पण मला हवे असल्यास मी पुढे बदलू शकतो.”
स्वतःचा स्वीकार आणि स्वतःचा विकास हे एकमेकांच्या विरोधात नाहीत.
आपण स्वतःवर प्रेम करू शकतो आणि त्याच वेळी स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याचा प्रयत्नही करू शकतो.
शेवटी…
स्वतःशी चांगले नाते एका दिवसात तयार होत नाही.
ते रोजच्या छोट्या कृतींमधून तयार होते.
स्वतःशी प्रेमाने बोलणे, भावना स्वीकारणे, तुलना कमी करणे, स्वतःच्या गरजा ओळखणे, योग्य मर्यादा ठरवणे, चुका माफ करणे आणि स्वतःच्या प्रयत्नांचे कौतुक करणे.
लक्षात ठेवा,
जगातील प्रत्येक नाते टिकवण्यासाठी संवाद, समजूतदारपणा आणि आदर आवश्यक असतो. स्वतःशी असलेल्या नात्यालाही हेच लागू होते.
म्हणून आजपासून स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मी माझ्याशी ज्या पद्धतीने बोलतो, त्याच पद्धतीने मी माझ्या जिवलग मित्राशी बोलेन का?”
जर उत्तर “नाही” असेल, तर बदलाची सुरुवात तिथूनच करा.
स्वतःला बदलण्यापूर्वी स्वतःला समजून घ्या.
स्वतःवर टीका करण्यापूर्वी स्वतःला ऐका.
आणि स्वतःवर प्रेम करण्यासाठी परिपूर्ण होण्याची वाट पाहू नका.
धन्यवाद.