कधी कधी आपण एखादे काम सुरू करतो. सुरुवातीला उत्साह असतो. काही दिवस प्रयत्नही होतात. पण अडचण आली, अपेक्षित परिणाम मिळाला नाही किंवा दुसऱ्याचे यश दिसले की मनात एक विचार येतो, “कदाचित हे माझ्यासाठी नाही.”
याच ठिकाणी दोन व्यक्तींमध्ये फरक निर्माण होतो. एक व्यक्ती परिस्थितीला आपली मर्यादा मानते. दुसरी व्यक्ती परिस्थितीकडे पुढे जाण्यासाठी मिळालेली माहिती म्हणून पाहते.
यशस्वी व्यक्ती नेहमी नशीबवान असते असे नाही. अनेकदा तिच्याकडे एक वेगळी मानसिक पद्धत असते. ती अडचणी आल्या तरी स्वतःच्या कृतीवर लक्ष ठेवते, चुका समजून घेते आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची क्षमता विकसित करते.
यशाची सुरुवात स्वतःबद्दलच्या विश्वासापासून होते
मानसशास्त्रात Self-efficacy, म्हणजे एखादे विशिष्ट काम आपण करू शकतो असा स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास, ही महत्त्वाची संकल्पना आहे. मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांच्या सिद्धांतानुसार हा विश्वास आपल्या निवडी, प्रयत्न, चिकाटी आणि भावनिक प्रतिक्रियांवर परिणाम करू शकतो.
उदाहरणार्थ, दोन व्यक्तींना नवीन कौशल्य शिकायचे आहे. पहिली व्यक्ती म्हणते, “मला हे जमत नाही.” दुसरी म्हणते, “आत्ता जमत नाही, पण शिकता येईल.”
दोघांची क्षमता कदाचित सुरुवातीला सारखीच असेल. पण दुसरी व्यक्ती अधिक काळ प्रयत्न करण्याची शक्यता असते.
महत्त्वाचे म्हणजे हा आत्मविश्वास केवळ स्वतःला चांगले बोलून निर्माण होत नाही. स्वतः केलेल्या छोट्या प्रयत्नांतून आणि मिळालेल्या अनुभवांतून तो मजबूत होतो. संशोधनात स्वतःच्या यशस्वी अनुभवांना आत्म-कार्यक्षमतेचा विशेष महत्त्वाचा स्रोत मानले गेले आहे.
म्हणूनच मोठे यश मिळण्याची वाट पाहण्याऐवजी छोटी कामे पूर्ण करण्याची सवय महत्त्वाची ठरते.
अपयश म्हणजे निर्णय नाही, माहिती आहे
आपल्यापैकी अनेकजण एका अपयशाचा अर्थ “मी अपयशी आहे” असा लावतात.
ही विचार करण्याची पद्धत धोकादायक ठरू शकते. कारण एका अनुभवावरून आपण स्वतःबद्दल कायमचा निष्कर्ष काढतो.
समजा एखाद्या तरुणाने स्पर्धा परीक्षेची तयारी केली आणि पहिल्यांदा यश मिळाले नाही. तो म्हणतो, “माझ्यात क्षमता नाही.”
पण दुसरा तरुण विचारतो, “कुठे कमी पडलो? अभ्यासाची पद्धत चुकीची होती का? वेळेचे नियोजन कमी पडले का? कोणत्या विषयावर अधिक काम करण्याची गरज आहे?”
दुसऱ्या व्यक्तीने अपयशाकडे स्वतःच्या मूल्याचा पुरावा म्हणून पाहिले नाही. त्याने त्यातून माहिती घेतली.
याच दृष्टिकोनातून Growth mindset, म्हणजे क्षमता प्रयत्न, योग्य पद्धती, अनुभव आणि मार्गदर्शनातून विकसित होऊ शकते असा दृष्टिकोन, समजून घेता येतो. मात्र संशोधन असेही दाखवते की growth mindset चा परिणाम प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखा दिसत नाही. त्यामुळे “फक्त विचार बदला आणि यश मिळेल” असे म्हणणे योग्य नाही. योग्य वातावरण, संधी आणि प्रभावी कृतीही महत्त्वाच्या आहेत.
यशस्वी व्यक्ती ध्येयापेक्षा प्रक्रियेकडेही पाहते
“मला यशस्वी व्हायचे आहे” हे ध्येय आहे. पण त्यासाठी दररोज काय करायचे, हा खरा प्रश्न आहे.
उदाहरणार्थ, वजन कमी करायचे आहे असे म्हणणे सोपे आहे. पण रोज किती चालायचे, आहारात काय बदल करायचा, झोप कशी सुधारायची आणि प्रगती कशी तपासायची, याची योजना नसली तर केवळ इच्छा पुरेशी ठरत नाही.
मानसशास्त्रीय संशोधनात ध्येय, आत्म-कार्यक्षमता आणि स्वतःच्या प्रगतीचे निरीक्षण यांचा प्रेरणा आणि कामगिरीशी संबंध आढळतो.
म्हणून “मला मोठे यश मिळवायचे आहे” याऐवजी “आज मी कोणते एक महत्त्वाचे काम पूर्ण करणार?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो.
तुलना कमी करा, स्वतःची प्रगती मोजा
सोशल मीडियामुळे इतरांचे यश सतत आपल्या डोळ्यासमोर असते. कोणाची नोकरी लागली, कोणाचा व्यवसाय वाढला, कोणाचे घर झाले, कोणाला पुरस्कार मिळाला.
अशा वेळी आपले आयुष्य मागे पडल्यासारखे वाटू शकते.
पण आपण इतरांच्या आयुष्यातील परिणामाची तुलना आपल्या आयुष्यातील प्रक्रियेशी करत असतो. ही तुलना अनेकदा वास्तव दाखवत नाही.
त्याऐवजी स्वतःला विचारा:
“गेल्या सहा महिन्यांच्या तुलनेत मी कुठे सुधारलो आहे?”
हा प्रश्न आत्म-जागरूकता वाढवतो आणि लक्ष पुन्हा स्वतःच्या प्रवासाकडे आणतो.
अडचण आली की भावना नव्हे, कृती तपासा
यशस्वी व्यक्तीला भीती, निराशा किंवा चिंता वाटत नाही असे नाही. फरक एवढाच की त्या भावनांनंतर ती काय करते.
एखाद्या व्यवसायात नुकसान झाले तर एक व्यक्ती घाबरून निर्णय घेऊ शकते. दुसरी व्यक्ती आधी थांबते, परिस्थिती समजून घेते आणि मग पुढचा निर्णय घेते.
याला भावनिक नियमन म्हणता येईल. म्हणजे भावना दाबणे नव्हे, तर भावना ओळखून तिच्या प्रभावाखाली लगेच निर्णय न घेणे.
भावना महत्त्वाची माहिती देतात. पण प्रत्येक भावना कृती करण्याचा आदेश नसते.
यश खेचून आणण्यासाठी काय कराल?
दररोज काही छोट्या मानसिक सवयी विकसित करता येतात.
पहिली, ध्येय स्पष्ट करा. तुम्हाला नेमके काय साध्य करायचे आहे ते लिहा.
दुसरी, मोठ्या ध्येयाचे छोटे टप्पे करा. छोट्या यशस्वी अनुभवांमुळे स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास मजबूत होऊ शकतो.
तिसरी, चुकीनंतर स्वतःला दोष देण्याऐवजी विश्लेषण करा. “मी चुकीचा आहे” ऐवजी “माझ्याकडून कुठे चूक झाली?” असा प्रश्न विचारा.
चौथी, प्रगतीची नोंद ठेवा. आपण किती पुढे आलो आहोत हे दिसले की प्रयत्न सुरू ठेवणे सोपे होते.
पाचवी, योग्य लोकांच्या सहवासात राहा. इतरांचे अनुभव, मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहनही आपल्या विश्वासावर परिणाम करू शकतात.
शेवटी एक महत्त्वाचा प्रश्न
यश खेचून आणणारी व्यक्ती म्हणजे प्रत्येक वेळी जिंकणारी व्यक्ती नव्हे.
ती अशी व्यक्ती असते जी हरल्यानंतर स्वतःबद्दलचा निर्णय लगेच घेत नाही.
ती अडचणींना ओळखते. स्वतःच्या चुका स्वीकारते. गरज पडल्यास पद्धत बदलते. छोट्या प्रगतीकडे लक्ष देते आणि पुन्हा प्रयत्न करते.
कदाचित तुमच्या आयुष्यातही एखादे ध्येय आहे, जे तुम्ही खूप दिवसांपासून पुढे ढकलत आहात.
आज स्वतःला एकच प्रश्न विचारा:
“माझ्या यशाच्या मार्गात अडथळा परिस्थिती आहे की माझ्याबद्दलची माझीच धारणा?”
या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर कदाचित तुमचा संपूर्ण प्रवास बदलणार नाही. पण पुढचे एक पाऊल नक्की बदलू शकते.
आणि अनेक मोठ्या बदलांची सुरुवात एवढ्याच एका छोट्या पावलापासून होते.
धन्यवाद.