आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशी माणसं भेटतात, जी आपल्याला त्यांच्या इच्छेनुसार वागायला भाग पाडतात. कधी भावनिक दबाव टाकून, कधी अपराधीपणाची जाणीव करून देऊन, तर कधी नात्यांचा आधार घेऊन आपल्याकडून त्यांना हवी असलेली गोष्ट करून घेतात. आपण त्यांना नाराज करू नये, त्यांना वाईट वाटू नये किंवा आपल्याबद्दल त्यांचं मत बदलू नये म्हणून त्यांच्या प्रत्येक गोष्टीला होकार देतो.
पण लक्षात ठेवा, दुसऱ्यांना आनंदी ठेवण्याच्या प्रयत्नात स्वतःचं मानसिक स्वास्थ्य गमावणं योग्य नाही. मानसशास्त्रात याचा संबंध People Pleasing आणि Emotional Manipulation या संकल्पनांशी जोडला जातो.
अशा लोकांच्या चुकीच्या समजावण्याला बळी पडू नये म्हणून काही मानसशास्त्रीय ट्रिक्स समजून घेऊया.
१. लगेच होकार देण्याची सवय बदला
कोणी काही मागितलं की लगेच होकार देऊ नका. समोरची व्यक्ती कितीही जवळची असली तरी निर्णय घेण्यासाठी स्वतःला वेळ द्या.
ट्रिक: “मी यावर विचार करून तुला सांगतो.” हे वाक्य वापरा. यामुळे भावनिक दबावाखाली निर्णय घेण्याची शक्यता कमी होते.
२. अपराधीपणाच्या भावनेत अडकू नका
काही लोक म्हणतात, “मी तुझ्यासाठी एवढं केलं आणि तू माझं एवढंसुद्धा ऐकत नाहीस.” अशा बोलण्यामुळे आपल्याला अपराधी वाटू लागतं. पण एखाद्याने आपल्यासाठी काही केलं म्हणजे आपण त्याच्या प्रत्येक इच्छेला होकार द्यायलाच हवा असं नाही.
ट्रिक: “तुमच्या मदतीची मला जाणीव आहे, पण हा निर्णय मला माझ्या परिस्थितीनुसार घ्यावा लागेल.”
३. प्रत्येक गोष्टीचं स्पष्टीकरण देत बसू नका
आपण एखाद्या गोष्टीला नकार दिल्यानंतर काही लोक वारंवार प्रश्न विचारतात. आपण जितकं स्पष्टीकरण देतो, तितके ते आपल्या निर्णयामध्ये बदल घडवण्याचा प्रयत्न करतात.
ट्रिक: शांतपणे आणि ठामपणे आपला निर्णय सांगा. प्रत्येक वेळी नवीन कारण देण्याची गरज नाही.
४. भावनिक दबाव ओळखायला शिका
“तू माझ्यावर प्रेम करत असशील तर हे करशील”, “तू बदलला आहेस”, “तुला माझी काहीच काळजी नाही” अशी वाक्यं वापरून काही लोक आपल्याला त्यांच्या इच्छेनुसार वागवण्याचा प्रयत्न करतात.
ट्रिक: स्वतःला विचारा, मी हा निर्णय स्वतःच्या इच्छेने घेत आहे की समोरच्या व्यक्तीला नाराज करण्याच्या भीतीने?
५. स्वतःच्या मर्यादा निश्चित करा
मानसशास्त्रात Boundaries म्हणजे स्वतःच्या भावनिक, मानसिक आणि वैयक्तिक मर्यादा निश्चित करणे. प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या आयुष्यात किती हस्तक्षेप करू द्यायचा, हे ठरवण्याचा अधिकार आपल्याला आहे.
ट्रिक: “या विषयात मला हस्तक्षेप नको आहे.” असं स्पष्टपणे सांगायला शिका.
६. समोरच्या व्यक्तीच्या प्रतिक्रियेला घाबरू नका
आपण नकार दिल्यानंतर समोरची व्यक्ती रागावली, नाराज झाली किंवा बोलणं बंद केलं तरी प्रत्येक वेळी स्वतःला दोष देऊ नका. प्रत्येक व्यक्तीच्या भावनांची जबाबदारी पूर्णपणे आपली नसते.
ट्रिक: समोरची व्यक्ती नाराज असली तरी स्वतःचा योग्य निर्णय बदलण्याची घाई करू नका.
७. निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा
* मला खरंच हे करायचं आहे का?
* या निर्णयामुळे माझं नुकसान तर होणार नाही ना?
* मी हा निर्णय भीती, अपराधीपणा किंवा दबावामुळे घेत आहे का?
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं मिळाली तर अनेक चुकीचे निर्णय टाळता येतात.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा!
लोकांना समजून घेणं चांगलं आहे, त्यांना मदत करणंही चांगलं आहे. पण त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःच्या इच्छा, गरजा आणि स्वाभिमान बाजूला ठेवू नका.
तुम्ही प्रत्येकाला आवडायलाच हवं असं नाही आणि प्रत्येकाच्या म्हणण्याप्रमाणे वागायलाही हवं असं नाही. स्वतःचे निर्णय स्वतः घेण्याची मानसिक ताकद विकसित करा.
धन्यवाद.