कधी कधी एखादं नातं टिकवण्यासाठी आपण इतके प्रयत्न करत असतो की, त्या नात्यात स्वतःचं अस्तित्व टिकवण्यासाठीही आपल्याला संघर्ष करावा लागतो. समोरच्या व्यक्तीने आपल्याशी बोलावं म्हणून आपण मेसेज करतो, भांडण झालं की आपणच माफी मागतो, गैरसमज दूर करण्यासाठी आपणच पुढाकार घेतो आणि नात्यात दुरावा निर्माण झाला की ते पुन्हा पूर्वीसारखं व्हावं म्हणून आपणच धडपडत राहतो. पण एक दिवस मनात प्रश्न निर्माण होतो, “हे नातं फक्त मलाच महत्त्वाचं आहे का? समोरच्या व्यक्तीला मला गमावण्याची भीती वाटत नाही का?”
हा प्रश्न पडणं स्वाभाविक आहे. कारण नातं टिकवण्याची जबाबदारी जेव्हा एकाच व्यक्तीवर येते, तेव्हा त्या व्यक्तीला केवळ नात्याचा ताण जाणवत नाही, तर आपण समोरच्या व्यक्तीसाठी किती महत्त्वाचे आहोत, याबद्दलही शंका निर्माण होऊ लागते.
१. नातं टिकवणं आणि नात्यासाठी स्वतःला संपवणं यात फरक आहे
प्रत्येक नात्यात चढ-उतार येतात. कधी एक व्यक्ती जास्त प्रयत्न करते, तर कधी दुसरी. एखाद्या कठीण काळात जोडीदाराला, मित्राला किंवा कुटुंबातील व्यक्तीला अधिक आधाराची गरज असू शकते. त्यामुळे प्रत्येक वेळी प्रयत्नांची समान विभागणी झालीच पाहिजे, असं नाही. मात्र, दीर्घकाळ एकाच व्यक्तीने संवाद साधणं, समजून घेणं, माफी मागणं आणि नातं सावरणं ही परिस्थिती भावनिक थकवा निर्माण करू शकते.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने नात्यांमध्ये भावनिक सुरक्षितता, परस्पर आदर आणि एकमेकांच्या गरजांना प्रतिसाद देण्याची तयारी महत्त्वाची असते. संशोधनातही जोडीदाराकडून समजून घेतलं जाणं, आपल्याला महत्त्व दिलं जाणं आणि भावनिक आधार मिळणं या गोष्टींचा नात्याच्या समाधानाशी संबंध आढळतो. म्हणूनच स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “मी या नात्यासाठी प्रयत्न करताना आनंदी आहे की सतत घाबरलेला आणि अस्वस्थ आहे?”
नातं टिकवण्यासाठी तडजोड करणं चुकीचं नाही. पण समोरच्या व्यक्तीला गमावण्याच्या भीतीने स्वतःच्या गरजा, भावना आणि स्वाभिमान सतत बाजूला ठेवणं मात्र दीर्घकाळ त्रासदायक ठरू शकतं.
२. समोरची व्यक्ती प्रयत्न का करत नाही, हे समजून घ्या
समोरची व्यक्ती प्रयत्न करत नाही, याचा अर्थ प्रत्येक वेळी तिला तुमची काळजी नाही, असा होत नाही. काही लोकांना भावना व्यक्त करता येत नाहीत. काहींना संघर्ष कसा हाताळायचा हे माहीत नसतं. काही जण तणावाच्या वेळी संवाद टाळतात, तर काहींना नात्यातील समस्या मान्य करायच्या नसतात. कधी कधी कामाचा ताण, वैयक्तिक अडचणी किंवा मानसिक थकवाही यामागे असू शकतो.
मात्र, एखाद्या व्यक्तीच्या वागण्यामागचं कारण समजून घेणं आणि तिच्या प्रत्येक वागण्याचं समर्थन करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. समोरची व्यक्ती अडचणीत असेल, तर तिला वेळ आणि आधार देणं योग्य आहे. पण ती वारंवार तुमच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करत असेल, तुमच्याशी अपमानास्पद वागत असेल किंवा प्रत्येक वेळी नातं सुधारण्याची जबाबदारी तुमच्यावरच टाकत असेल, तर त्या वागण्याकडे दुर्लक्ष करू नका.
एखादी व्यक्ती तुमच्यावर प्रेम करते का, हे केवळ तिच्या शब्दांवरून नाही, तर ती तुमच्या भावनांचा आदर करण्यासाठी आणि नात्यात सुधारणा करण्यासाठी किती तयार आहे, यावरूनही समजतं.
३. सतत प्रयत्न करण्यामागे गमावण्याची भीती असू शकते
काही लोक नात्यात खूप प्रयत्न करतात, कारण त्यांना समोरच्या व्यक्तीवर मनापासून प्रेम असतं. परंतु काही वेळा या प्रयत्नांमागे प्रेमासोबतच नकार मिळण्याची भीती, एकटं पडण्याची चिंता किंवा समोरची व्यक्ती दूर जाईल ही असुरक्षितताही असू शकते.
उदाहरणार्थ, समोरच्या व्यक्तीने मेसेजला उत्तर दिलं नाही, तर तुम्ही वारंवार फोन करता. ती नाराज झाली, तर स्वतःची चूक नसतानाही माफी मागता. ती नातं संपवण्याची भाषा करते, तेव्हा स्वतःच्या भावना बाजूला ठेवून तिला थांबवण्याचा प्रयत्न करता. हे वारंवार घडत असेल, तर स्वतःच्या भावनिक गरजांकडे लक्ष देणं आवश्यक आहे.
संशोधनानुसार, नात्यांमधील असुरक्षितता आणि नकाराची भीती काही व्यक्तींमध्ये वारंवार आश्वासन मिळवण्याची गरज वाढवू शकते. मात्र, प्रत्येक वेळी जास्त प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीला अशी समस्या असतेच, असं नाही. परिस्थिती, पूर्वानुभव आणि समोरच्या व्यक्तीचं वर्तनही महत्त्वाचं असतं.
स्वतःला विचारा, “मला हे नातं मनापासून हवं आहे म्हणून मी प्रयत्न करतोय, की हे नातं संपलं तर मी एकटा पडेन या भीतीने प्रयत्न करतोय?” या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर तुम्हाला स्वतःच्या वागण्यामागचं कारण समजून घेण्यास मदत करू शकतं.
४. प्रत्येक वेळी तुम्हीच माफी मागणं आवश्यक नाही
नात्यात वाद होतात, मतभेद होतात आणि कधी कधी दोघांकडूनही चुका होतात. अशा वेळी स्वतःची चूक मान्य करणं ही परिपक्वतेची खूण आहे. परंतु नातं तुटू नये म्हणून प्रत्येक वेळी स्वतःलाच दोष देणं योग्य नाही.
समजा, एखाद्या विषयावर तुमचं आणि जोडीदाराचं भांडण झालं. तुम्ही तुमची बाजू समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला, पण समोरच्या व्यक्तीने ऐकून घेण्याऐवजी बोलणं बंद केलं. काही दिवसांनी तुम्हीच माफी मागितली आणि विषय संपवला. पुढच्या वेळीही असंच घडलं. हळूहळू तुम्हाला स्वतःचं मत मांडण्याची भीती वाटू लागली, कारण मतभेद झाले की नातं तुटेल असं वाटू लागलं.
अशा परिस्थितीत नातं वरवर टिकून राहतं, पण मनात नाराजी साचत जाते. निरोगी नात्यात दोघांनाही आपलं मत मांडण्याची जागा असते. मतभेद झाले तरी संवाद साधण्याची आणि स्वतःच्या चुकीची जबाबदारी घेण्याची तयारी असते. माफी मागणं चांगलं आहे; पण नातं टिकवण्यासाठी स्वतःलाच प्रत्येक वेळी चुकीचं ठरवणं आवश्यक नाही.
५. नातं वाचवायचं असेल, तर स्पष्ट संवाद साधा
मनातल्या मनात समोरच्या व्यक्तीने आपली परिस्थिती समजून घ्यावी, अशी अपेक्षा ठेवण्याऐवजी आपल्या भावना स्पष्टपणे सांगणं अधिक उपयोगी ठरू शकतं. उदाहरणार्थ, “तुला माझी काहीच काळजी नाही,” असं म्हणण्याऐवजी, “आपल्यात काही समस्या निर्माण झाल्या की त्या सोडवण्यासाठी मीच पुढाकार घेतो, तेव्हा मला एकट्याने नातं सांभाळत असल्यासारखं वाटतं. मला तुझ्याकडूनही प्रयत्नांची अपेक्षा आहे,” असं सांगता येईल.
अशा संवादात आरोप करण्याऐवजी स्वतःच्या भावना, गरजा आणि अपेक्षा स्पष्ट करणं महत्त्वाचं आहे. त्यानंतर समोरच्या व्यक्तीला आपली बाजू मांडण्याची संधी द्या. तिचं म्हणणं ऐका आणि दोघांना मान्य होईल असा मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न करा.
मात्र, संवादासाठी दोघांची तयारी असणं गरजेचं आहे. तुम्ही अनेकदा शांतपणे बोलण्याचा प्रयत्न करूनही समोरची व्यक्ती संवाद टाळत असेल, तुमच्या भावनांची खिल्ली उडवत असेल किंवा कोणताही बदल करण्यास तयार नसेल, तर केवळ तुमच्या प्रयत्नांनी नात्यात सुधारणा होईलच, असं नाही.
६. काही काळ प्रयत्न कमी करा आणि वास्तवाकडे पाहा
याचा अर्थ समोरच्या व्यक्तीला शिक्षा देण्यासाठी मुद्दाम दुर्लक्ष करणं किंवा तिची परीक्षा घेणं असा नाही. तर नात्यात स्वतःच्या गरजांकडेही लक्ष देणं असा आहे. प्रत्येक वेळी तुम्हीच संवाद सुरू करण्याऐवजी समोरच्या व्यक्तीलाही पुढाकार घेण्याची संधी द्या. प्रत्येक समस्या तुम्हीच सोडवण्याऐवजी तिच्या जबाबदारीची वाटणी करा.
या काळात तीन गोष्टींकडे लक्ष द्या. पहिली, तुम्ही तुमच्या भावना स्पष्टपणे सांगितल्यानंतर समोरची व्यक्ती त्या समजून घेण्याचा प्रयत्न करते का? दुसरी, ती केवळ शब्दांनी आश्वासन देते की तिच्या वागण्यातही बदल दिसतो? तिसरी, नातं सुधारण्यासाठी ती स्वतःहून काही प्रयत्न करते का?
एखाद्या दिवसाच्या वागण्यावरून निष्कर्ष काढू नका. व्यक्तीच्या परिस्थितीनुसार वागण्यात बदल होऊ शकतो. मात्र, दीर्घकाळ दिसणारा एकतर्फी प्रयत्नांचा पॅटर्न समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. यामुळे तुम्हाला नात्याची वास्तविक परिस्थिती अधिक स्पष्टपणे पाहता येईल.
७. स्वतःचा स्वाभिमान जपणं म्हणजे नातं तोडणं नाही
अनेकांना असं वाटतं की स्वतःसाठी भूमिका घेतली, मर्यादा आखल्या किंवा काही अपेक्षा स्पष्ट केल्या, तर नातं तुटेल. पण निरोगी नात्यात दोघांनाही स्वतःचं स्वतंत्र अस्तित्व जपता येतं. स्वतःच्या आवडी, मित्र, छंद, काम आणि मानसिक आरोग्य यांना महत्त्व देणं चुकीचं नाही.
तुमचं संपूर्ण आयुष्य एका व्यक्तीच्या प्रतिसादावर अवलंबून राहू देऊ नका. तुमच्या आनंदासाठी, आत्मविश्वासासाठी आणि भावनिक स्थैर्यासाठी इतर गोष्टींनाही जागा द्या. गरज वाटल्यास विश्वासू व्यक्तीशी बोला किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या.
जर नात्यात सतत अपमान, धमक्या, नियंत्रण किंवा हिंसा होत असेल, तर केवळ नातं वाचवण्यापेक्षा स्वतःची सुरक्षितता अधिक महत्त्वाची आहे. अशा वेळी विश्वासू व्यक्तीचा किंवा योग्य व्यावसायिक सेवेचा आधार घेणं आवश्यक ठरू शकतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा!
नातं टिकवण्यासाठी प्रयत्न करणं ही कमजोरी नाही. उलट, त्यातून तुमची काळजी, बांधिलकी आणि भावनिक परिपक्वता दिसू शकते. पण त्या प्रयत्नांमध्ये तुम्हीच सतत दुखावले जात असाल, स्वतःच्या भावनांना दाबत असाल आणि समोरच्या व्यक्तीकडून कोणताही प्रतिसाद मिळत नसेल, तर स्वतःला थांबवून परिस्थितीचा विचार करणं गरजेचं आहे.
प्रत्येक नातं वाचवता येतंच असं नाही. काही नाती संवादाने सुधारतात, काहींना वेळ द्यावा लागतो, तर काही नात्यांपासून अंतर ठेवणं अधिक योग्य ठरू शकतं. याचा निर्णय एका क्षणातील रागातून न घेता, नात्यातील सातत्यपूर्ण वर्तन, परस्पर आदर आणि बदल करण्याची दोघांची तयारी पाहून घ्या.
लक्षात ठेवा, नातं टिकवण्यासाठी दोन व्यक्तींची गरज असते. एक व्यक्ती कितीही मनापासून प्रयत्न करत असली, तरी दुसरी व्यक्ती सहभागी होण्यास तयार नसेल, तर संपूर्ण नात्याची जबाबदारी एकट्याने उचलणं शक्य नाही.
स्वतःला शेवटी एक प्रश्न विचारा: “मी हे नातं जपत असताना, स्वतःलाही जपतोय का?”
कारण एखाद्या व्यक्तीला आयुष्यात स्थान देताना स्वतःच्या आयुष्यातूनच स्वतःला बाहेर काढण्याची गरज नसते.
धन्यवाद.