आपल्या आयुष्यात ताण देणाऱ्या अनेक गोष्टी असतात. कामाचा ताण, आर्थिक चिंता, नात्यांमधील समस्या, आरोग्याची काळजी किंवा भविष्यातील अनिश्चितता यांसारख्या गोष्टींचा ताण येणे स्वाभाविक आहे. पण अनेकदा आपण ज्या गोष्टींवर आपले कोणतेही नियंत्रण नाही, ज्या अजून घडलेल्याच नाहीत किंवा ज्या आपल्या आयुष्यासाठी फारशा महत्त्वाच्या नाहीत, त्यांचाही सतत विचार करत राहतो. यालाच साध्या भाषेत “नको त्या गोष्टींचा Stress” म्हणता येईल.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला फोन केला नाही, आपल्या पोस्टला कोणीतरी लाइक केले नाही, ऑफिसमध्ये कोणीतरी आपल्याबद्दल काय विचार करत असेल, पुढच्या महिन्यात काय होईल, लोक आपल्याबद्दल काय बोलत असतील, एखाद्या छोट्या चुकीमुळे काय होईल, अशी अनेक उदाहरणे आहेत. प्रत्यक्ष समस्या लहान असते, पण तिच्याभोवती मनामध्ये तयार होणाऱ्या विचारांची साखळी मोठी होत जाते. त्यामुळे शरीर आणि मनाला सतत धोका असल्यासारखे वाटू शकते.
Stress नेहमी बाहेरच्या परिस्थितीमुळेच येतो का?
मानसशास्त्रीय संशोधनातून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते. एखादी घटना घडली म्हणून आपल्याला ताण येतोच असे नाही. त्या घटनेचा आपण कसा अर्थ लावतो आणि ती परिस्थिती हाताळण्याची आपली क्षमता आपल्याला किती वाटते, याचाही ताणाच्या अनुभवावर मोठा परिणाम होतो.
समजा, मित्राने तुमचा मेसेज पाहिला पण उत्तर दिले नाही. वस्तुस्थिती एवढीच आहे की त्याने उत्तर दिलेले नाही. पण मन लगेच वेगवेगळे निष्कर्ष काढू शकते: “तो माझ्यावर नाराज आहे”, “मी काहीतरी चुकीचे बोललो असेन”, “त्याला माझी किंमत नाही”, “आपले नाते खराब झाले असेल.” या विचारांमुळे चिंता वाढू शकते. प्रत्यक्षात तो व्यस्त असण्याची शक्यता देखील असते.
म्हणजेच घटना आणि त्या घटनेबद्दल आपल्या मनाने तयार केलेली कथा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
आपला मेंदू प्रत्येक गोष्टीला महत्त्व का देतो?
मानवी मेंदूचा एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे तो संभाव्य धोके ओळखण्याचा प्रयत्न करतो. पूर्वीच्या काळात धोका ओळखणे जगण्यासाठी अत्यंत आवश्यक होते. त्यामुळे आजही आपले मन अनेकदा “काय चुकीचे होऊ शकते?” याचा विचार करते.
ही यंत्रणा आवश्यक आहे. पण ती सतत सक्रिय राहिली तर समस्या निर्माण होऊ शकते. एखाद्या छोट्या समस्येचा आपण वारंवार विचार करू लागतो. मग त्यातून दुसरा विचार, त्यातून तिसरा विचार आणि शेवटी मन एखाद्या न घडलेल्या भविष्यकालीन समस्येत अडकते.
यालाच overthinking किंवा अति-विचारांची सवय म्हणता येते. अशा वेळी आपण समस्या सोडवत नसतो, तर त्याच विचाराभोवती फिरत असतो.
“काय होईल?” हा प्रश्न किती Stress देतो?
अनेक लोक वर्तमानापेक्षा भविष्याच्या कल्पित घटनांमध्ये जास्त जगतात.
“नोकरी गेली तर?”
“लोकांनी माझ्याबद्दल वाईट बोलले तर?”
“मुलाचे भविष्यात काय होईल?”
“माझ्याकडून पुन्हा चूक झाली तर?”
“सगळे माझ्याविरुद्ध गेले तर?”
भविष्यासाठी नियोजन करणे चांगले आहे. पण नियोजन आणि चिंता यात फरक आहे. नियोजन आपल्याला पुढचे पाऊल दाखवते. चिंता मात्र त्याच प्रश्नाची पुनरावृत्ती करत राहते आणि त्यातून ठोस कृती निर्माण होत नाही.
म्हणून स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा:
“मी या विचारामुळे काही उपयोगी कृती करणार आहे का, की फक्त त्याच गोष्टीचा पुन्हा पुन्हा विचार करणार आहे?”
जर कृती शक्य असेल, तर कृती करा. जर कृती शक्य नसेल, तर त्या विचाराला सतत ऊर्जा देण्याची गरज नाही.
प्रत्येक गोष्ट मनावर घेण्याची गरज नाही
काही लोकांच्या मनात इतरांच्या प्रतिक्रिया खूप मोठी जागा घेतात. कोणीतरी काय म्हणाले, कोणीतरी आपल्याकडे कसे पाहिले, कोणीतरी आपल्याला स्वीकारले की नाही, याचा ते सतत विचार करतात.
पण वास्तव असे आहे की प्रत्येक व्यक्ती आपल्याबद्दल सतत विचार करत नसते. प्रत्येकाची स्वतःची चिंता, कामे, नाती आणि समस्या असतात. त्यामुळे “सगळे माझ्याकडेच पाहत आहेत” किंवा “सगळे माझ्याबद्दल बोलत आहेत” हा विचार अनेकदा वास्तवापेक्षा मनाने मोठा केलेला असतो.
आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी इतरांच्या मतांना योग्य जागा देणे आवश्यक आहे. त्यांचे मत ऐका, त्यातून उपयोगी गोष्ट घ्या, पण प्रत्येक मताला आपल्या आत्ममूल्याचा आधार बनवू नका.
Stress कमी करण्यासाठी एक साधी पद्धत
जेव्हा एखादी गोष्ट मनात सतत फिरत असेल तेव्हा कागदावर तीन प्रश्न लिहा:
१. ही समस्या माझ्या नियंत्रणात आहे का?
२. असल्यास, मी आज कोणती एक छोटी कृती करू शकतो?
३. माझ्या नियंत्रणात नसेल, तर मी ती गोष्ट स्वीकारून माझे लक्ष कुठे वळवू शकतो?
उदाहरणार्थ, एखाद्याने तुमच्याबद्दल चुकीचे मत तयार केले आहे. त्यांचे मत पूर्णपणे तुमच्या नियंत्रणात नाही. पण तुमचे वर्तन, संवाद आणि तुमच्या मर्यादा तुमच्या नियंत्रणात आहेत. त्यामुळे “तो माझ्याबद्दल काय विचार करतो?” या प्रश्नाऐवजी “मी माझ्या बाजूने योग्य काय करू शकतो?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो.
स्वतःला सतत मानसिक काम देऊ नका
आपण दिवसभर शरीराने काम करतो, पण त्याच वेळी मनालाही सतत काम देत असतो. मोबाईलवरील बातम्या, सोशल मीडिया, इतरांशी तुलना, भविष्याची चिंता आणि भूतकाळातील चुका यामुळे मनाला विश्रांती मिळत नाही.
म्हणून दररोज काही वेळ जाणीवपूर्वक मानसिक विश्रांती देणे महत्त्वाचे आहे. शांतपणे चालणे, काही वेळ निसर्गात राहणे, श्वासावर लक्ष देणे, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि जवळच्या व्यक्तीशी मोकळेपणाने बोलणे यामुळे ताण व्यवस्थापनाला मदत होऊ शकते.
हे उपाय समस्या जादूने नाहीशा करत नाहीत. पण समस्येकडे शांतपणे पाहण्याची क्षमता वाढवतात.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
आयुष्यात प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे होणार नाही. प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला समजून घेईलच असे नाही. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर लगेच मिळेलच असे नाही. काही गोष्टी आपल्या नियंत्रणात असतील, तर काही कायम आपल्या नियंत्रणाबाहेर राहतील.
मानसिक शांतता म्हणजे आयुष्यात कोणतीही समस्या नसणे नव्हे. समस्या कोणती आहे आणि कोणत्या गोष्टीला आपल्या मानसिक ऊर्जेची किंमत देणे योग्य आहे, हे ओळखण्याची क्षमता विकसित करणे म्हणजे मानसिक परिपक्वता.
म्हणून आजपासून प्रत्येक वेळी Stress आला की स्वतःला विचारा:
“ही गोष्ट खरंच माझ्या लक्षाची आणि मानसिक ऊर्जेची गरज आहे का?”
कदाचित या एका प्रश्नामुळे अनेक अनावश्यक विचारांना थांबवण्याची सुरुवात होऊ शकते.
आणि जर ताण सतत जाणवत असेल, झोप, काम, नाती किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाची मदत घेणे योग्य ठरते.
धन्यवाद.