काही माणसं आपल्या आयुष्यातून निघून जातात, काही नाती संपतात, काही स्वप्नं अपूर्ण राहतात. पण गंमत अशी की, या गोष्टी आपल्या आयुष्यातून निघून गेल्या तरी मनातून मात्र सहज निघून जात नाहीत. आपण पुन्हा पुन्हा त्याच आठवणींकडे जातो, जुन्या संवादांचा विचार करतो, त्या व्यक्तीने असं का केलं याचं उत्तर शोधत राहतो. कधीकधी तर समोरची व्यक्ती आपल्या आयुष्यात पुढे गेलेली असते, पण आपण मात्र अजूनही भूतकाळात अडकलेले असतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर असं होणं असामान्य नाही. एखाद्या व्यक्तीशी असलेली भावनिक जवळीक, तिच्याबद्दलच्या अपेक्षा, एकत्र पाहिलेली स्वप्नं आणि तिच्यासोबत जोडलेल्या आठवणी यांचा आपल्या मनावर खोल परिणाम झालेला असतो. त्यामुळे नातं संपलं म्हणून त्याच्याशी संबंधित भावना लगेच संपतील, असं नाही.
मानसशास्त्रज्ञ म्हणून मला एक गोष्ट महत्त्वाची वाटते. Move On होणं म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला विसरून जाणं नव्हे, तर त्या व्यक्तीच्या आठवणी आपल्या वर्तमानावरचं नियंत्रण हळूहळू कमी करणं. यासाठी केवळ स्वतःला समजावून उपयोग होत नाही. काही गोष्टी प्रत्यक्षात कराव्या लागतात. चला, त्या समजून घेऊया.
१. सर्वप्रथम स्वतःला विचारा, मला नेमकं कशातून बाहेर पडायचं आहे?
आपण अनेकदा म्हणतो, “मला त्या व्यक्तीला विसरायचं आहे.” पण थोडं खोलात जाऊन विचार केला, तर आपल्याला फक्त ती व्यक्ती विसरायची नसते. आपल्याला तिच्यामुळे झालेलं दुःख विसरायचं असतं, तुटलेल्या अपेक्षांमधून बाहेर पडायचं असतं किंवा आपल्यासोबत असं का घडलं, या प्रश्नाचं उत्तर हवं असतं.
म्हणून सर्वप्रथम कागदावर तीन प्रश्न लिहा.
मला नेमका कशाचा त्रास होतोय?
मी अजूनही कोणत्या अपेक्षेला धरून बसलो आहे?
या परिस्थितीत माझ्या नियंत्रणात नेमकं काय आहे?
उदाहरणार्थ, एखाद्या नात्यात समोरच्या व्यक्तीने आपल्याला नाकारलं असेल, तर आपण सतत स्वतःमध्येच चुका शोधत राहतो. पण एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला स्वीकारलं नाही, याचा अर्थ आपण कमी मूल्याचे आहोत असा होत नाही. प्रत्येक नातं टिकेलच असं नाही आणि प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला समजून घेईलच असंही नाही.
स्वतःच्या मूल्याची तुलना दुसऱ्या व्यक्तीच्या निर्णयाशी करणं थांबवा. Move On होण्याच्या प्रक्रियेत ही एक महत्त्वाची सुरुवात आहे.
२. आठवणी पुसण्याचा प्रयत्न करू नका, त्यांच्याशी वागण्याची पद्धत बदला
समजा, तुम्ही ठरवलं की आजपासून त्या व्यक्तीचा विचार करायचाच नाही. पण दिवसभरात एखादं गाणं ऐकलं, एखादं ठिकाण दिसलं किंवा एखादी जुनी आठवण समोर आली की पुन्हा तिचाच विचार सुरू होतो.
अशा वेळी स्वतःवर चिडण्याऐवजी एक गोष्ट समजून घ्या. विचार मनात येणं आणि त्या विचारात तासन्तास अडकून राहणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
विचार आला तर स्वतःला सांगा, “हो, ही आठवण माझ्या मनात आली आहे. मला तिच्यामुळे दुःख होतंय, पण मला या विचारासोबत संपूर्ण दिवस घालवण्याची गरज नाही.”
यानंतर हळूहळू आपलं लक्ष वर्तमानातील एखाद्या कृतीकडे वळवा. पाणी प्या, थोडं चाला, कामाला सुरुवात करा किंवा विश्वासू व्यक्तीशी बोला.
मानसशास्त्रात वारंवार त्याच नकारात्मक विचारांमध्ये अडकून राहण्याला Rumination असं म्हणतात. माइंडफुलनेस आणि स्वीकारावर आधारित उपचारपद्धतींच्या संशोधनातून असे दिसते की, अशा विचारांशी वेगळ्या पद्धतीने वागायला शिकल्याने त्यांचा त्रास कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
लक्षात ठेवा, आठवण येणं म्हणजे तुम्ही पुन्हा मागे गेलात असं नाही. तुम्ही त्या आठवणीला किती महत्त्व देता आणि त्यानंतर काय करता, हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
३. समोरच्या व्यक्तीशी असलेला संपर्क आणि सोशल मीडियावरील सवयी तपासा
Move On होण्यात अडचण येण्याचं एक व्यावहारिक कारण म्हणजे आपण जखम भरून येण्याची अपेक्षा करतो, पण त्याच वेळी ती जखम वारंवार उघडत राहतो.
उदाहरणार्थ, समोरच्या व्यक्तीने काय पोस्ट केलं, ती कोणासोबत आहे, तिने आपला मेसेज पाहिला का, ती आनंदी आहे की दुःखी, हे तपासण्यात आपला बराच वेळ जातो. प्रत्येक वेळी नवीन माहिती मिळतेच असं नाही, पण अपेक्षा आणि अस्वस्थता पुन्हा वाढू शकते.
यासाठी काही साधे बदल करून पाहा.
गरज वाटल्यास त्या व्यक्तीची पोस्ट आणि स्टोरीज काही काळासाठी म्यूट करा.
जुने मेसेज आणि फोटो वारंवार उघडून पाहण्याची सवय कमी करा.
कारण नसताना संपर्क करण्याची इच्छा झाली तर लगेच मेसेज न करता थोडा वेळ थांबा.
सामायिक जबाबदाऱ्या असतील तर आवश्यक तेवढाच स्पष्ट आणि मर्यादित संपर्क ठेवा.
याचा अर्थ समोरच्या व्यक्तीचा द्वेष करायचा किंवा तिला शिक्षा द्यायची असा नाही. स्वतःच्या भावनिक स्वास्थ्यासाठी योग्य अंतर ठेवायचं आहे.
४. उत्तर मिळालंच पाहिजे, हा हट्ट सोडा
काही प्रश्न आपल्याला सतत त्रास देतात. “तिने माझ्यासोबत असं का केलं?”, “त्याने मला सोडून का दिलं?”, “मी आणखी प्रयत्न केले असते तर नातं वाचलं असतं का?”
या प्रश्नांची उत्तरं मिळाली तर मन शांत होईल, असं आपल्याला वाटतं. पण अनेकदा समोरची व्यक्ती उत्तर देत नाही, तिचं उत्तर अपुरं असतं किंवा मिळालेलं उत्तरही आपल्याला समाधान देत नाही.
अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “या प्रश्नाचं उत्तर मला मिळालं नाही, तरी मी माझं आयुष्य पुढे नेऊ शकतो का?”
सुरुवातीला याचं उत्तर देणं कठीण वाटेल. पण हळूहळू आपण एक गोष्ट स्वीकारायला शिकतो. प्रत्येक गोष्टीचा शेवट आपल्या मनासारखा होणार नाही. प्रत्येक नात्याचा अर्थ पूर्णपणे समजेलच असं नाही.
कधी कधी मनाला शांतता मिळवण्यासाठी उत्तराची नाही, तर उत्तर न मिळाल्याची वस्तुस्थिती स्वीकारण्याची गरज असते.
स्वीकार म्हणजे जे घडलं ते योग्य होतं असं मान्य करणं नाही. जे घडलं ते बदलता येणार नाही, हे समजून त्यानंतर स्वतःसाठी काय करता येईल यावर लक्ष केंद्रित करणं होय.
५. रिकाम्या वेळेला पुन्हा अर्थ द्या
एखादं नातं संपल्यानंतर केवळ व्यक्ती दूर जात नाही. तिच्यासोबत जोडलेल्या सवयी, संवाद, भविष्यातील योजना आणि आपल्या दैनंदिन जीवनाचा काही भागही बदलतो.
पूर्वी रोज फोनवर बोलणं, एकत्र फिरणं किंवा दिवसातील घटना शेअर करणं हा दिनक्रमाचा भाग असेल, तर आता अचानक निर्माण झालेली पोकळी अस्वस्थ करू शकते.
ही पोकळी केवळ विचार करून भरून निघत नाही. त्यासाठी नवीन कृतींची गरज असते.
दररोज चालण्यासाठी वेळ काढा, एखादं अपूर्ण काम पूर्ण करा, नवीन कौशल्य शिका, मित्रांसोबत वेळ घालवा किंवा स्वतःला आवडणाऱ्या छंदाकडे परत वळा. सुरुवातीला काहीच करावंसं वाटणार नाही. तरीही अगदी लहान कृतीपासून सुरुवात करा.
उदाहरणार्थ, आज फक्त १५ मिनिटं चालायचं. उद्या एखादं काम पूर्ण करायचं. आठवड्यातून एकदा मित्राला भेटायचं.
उद्देश स्वतःला सतत व्यस्त ठेवून दुःखापासून पळणं नाही. तर दुःख अस्तित्वात असतानाही आपलं आयुष्य पुढे जाऊ शकतं, हा अनुभव स्वतःला देणं आहे.
६. स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःशी समजूतदारपणे वागा
नातं तुटल्यानंतर काही लोक स्वतःला सतत दोष देतात. “मीच जास्त प्रेम केलं”, “मीच मूर्ख होतो”, “माझ्यातच काहीतरी कमी आहे.”
पण एखाद्या नात्यात तुमच्याकडून चुका झाल्या असतील, तर त्या स्वीकारून त्यातून शिकणं आणि स्वतःलाच कमी लेखणं या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
स्वतःला विचारा, “माझ्या जवळच्या मित्रासोबत अशी परिस्थिती घडली असती, तर मी त्याला काय सांगितलं असतं?”
कदाचित तुम्ही त्याला समजून घेतलं असतं, त्याच्या चुका शांतपणे सांगितल्या असत्या आणि पुन्हा उभं राहण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं असतं. मग स्वतःच्या बाबतीतही तशीच समजूतदार भूमिका का घेऊ नये?
स्वतःबद्दल करुणा बाळगणं म्हणजे स्वतःच्या चुकांकडे दुर्लक्ष करणं नव्हे. चुका स्वीकारून स्वतःला सुधारण्याची संधी देणं होय.
७. स्वतःला Move On होण्यासाठी ठरावीक वेळेची सक्ती करू नका
“ती व्यक्ती सहा महिन्यांपूर्वी आयुष्यातून गेली, तरी मी अजून तिचा विचार का करतो?” असा प्रश्न तुम्हाला पडत असेल, तर स्वतःला दोष देऊ नका.
प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव वेगळा असतो. नातं किती काळ होतं, त्यात किती भावनिक गुंतवणूक होती, नातं कसं संपलं आणि सध्या आपल्याला किती भावनिक आधार मिळतो, अशा अनेक गोष्टींचा परिणाम होतो.
त्यामुळे Move On होण्यासाठी सगळ्यांना लागू होईल अशी ठरावीक कालमर्यादा नाही. मात्र दुःखामुळे झोप, भूक, कामकाज किंवा दैनंदिन जीवन दीर्घकाळ बिघडत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञांची मदत घेणं योग्य ठरेल.
स्वतःला सावरण्यासाठी वेळ देणं ही कमजोरी नाही. आणि मदत घेणं म्हणजे तुम्ही परिस्थिती हाताळू शकत नाही, असाही त्याचा अर्थ होत नाही.
८. आजपासून सुरू करण्यासाठी एक छोटा सात दिवसांचा सराव
### तुमचा Move On सराव
0/7 पूर्ण
दिवस १: मला नेमका कशाचा त्रास होतोय, हे कागदावर लिहा.
दिवस २: जुन्या आठवणी पुन्हा पुन्हा पाहण्याची एक सवय कमी करा.
दिवस ३: १५ ते २० मिनिटं चालण्यासाठी वेळ काढा.
दिवस ४: स्वतःला दोष देणारा एक विचार ओळखा आणि त्याकडे अधिक समतोलपणे पाहा.
दिवस ५: विश्वासू व्यक्तीशी मनातील भावना मोकळेपणाने बोला.
दिवस ६: स्वतःसाठी आवडती किंवा बऱ्याच दिवसांपासून अपूर्ण असलेली कृती करा.
दिवस ७: या आठवड्यात स्वतःमध्ये झालेला अगदी छोटा बदल लिहा.
एखादा दिवस राहिला तरी हरकत नाही. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा सुरुवात करा.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा
Move On होणं म्हणजे तुम्हाला त्या व्यक्तीची कधीच आठवण येणार नाही, असं नाही. कधीतरी आठवण येईल, मन उदास होईल किंवा एखादा जुना प्रश्न पुन्हा डोक्यात येईल. पण हळूहळू त्या आठवणीमुळे तुमचा संपूर्ण दिवस खराब होणं थांबू शकतं. स्वतःच्या आयुष्यात पुन्हा आनंद शोधता येऊ शकतो.
आपण अनेकदा दुसऱ्या व्यक्तीने आपल्याला दिलेलं दुःख संपण्याची वाट पाहत राहतो. पण आपल्या आयुष्याची सूत्रं पुन्हा स्वतःच्या हातात घेण्याची सुरुवात आपण आजही करू शकतो.
ज्यांनी तुमच्या आयुष्यातून निघून जाण्याचा निर्णय घेतला, त्यांना थांबवणं कदाचित तुमच्या हातात नसेल. पण त्यांच्या जाण्यानंतर स्वतःचं आयुष्य कसं जगायचं, हे शिकणं नक्कीच तुमच्या हातात आहे.
स्वतःला सावरण्यासाठी वेळ द्या. स्वतःच्या भावनांचा आदर करा. छोट्या छोट्या कृतींनी पुढे जात राहा. कारण आयुष्याचा एक अध्याय संपला म्हणजे संपूर्ण पुस्तक संपलं, असं होत नाही.
लेखासाठी आधार: American Psychological Association चे नातेसंबंध संपल्यानंतर सावरण्यावरील मार्गदर्शन, भावनिक स्वीकार आणि लेखनावरील संशोधन, तसेच माइंडफुलनेस व पुनरावृत्तीच्या नकारात्मक विचारांवरील पद्धतशीर संशोधन.
धन्यवाद.