कधी तुमच्या लक्षात आलं आहे का, की पूर्वी तुमच्याशी तासन्तास बोलणारी माणसं आता तुमच्याशी दोन शब्द बोलून निघून जातात? तुमचा फोन उचलणारी व्यक्ती आता फोन उचलत नाही, तुमचे मेसेज वाचूनही उत्तर देत नाही किंवा तुम्ही जवळ गेल्यावर काही लोक तिथून निघून जातात. अशा वेळी आपण अनेकदा स्वतःलाच विचारतो, “मी असं काय केलं की लोक माझ्यापासून दूर जात आहेत?”
प्रत्येक वेळी चूक तुमचीच असते असं नाही. काही लोकांच्या स्वतःच्या अडचणी असतात, काही नात्यांमधील जवळीक कमी झालेली असते. पण काही वेळा आपल्या नकळत आपण करत असलेल्या गोष्टींमुळेही लोक आपल्यापासून दूर जाऊ लागतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणसांना अशा व्यक्तींसोबत राहायला आवडतं, ज्यांच्याजवळ त्यांना मोकळेपणाने बोलता येतं, आपलं म्हणणं सांगता येतं आणि मनावर जास्त ओझं येत नाही. चला, अशा दहा चुका समजून घेऊया, ज्या तुमच्या नात्यांमध्ये अंतर निर्माण करू शकतात.
१. प्रत्येक गोष्टीत स्वतःचं म्हणणं खरं मानणं
काही लोकांना असं वाटतं की आपल्याला प्रत्येक गोष्ट इतरांपेक्षा जास्त समजते. समोरची व्यक्ती काही सांगत असेल, तर तिचं बोलणं पूर्ण होण्याआधीच हे लोक आपलं मत मांडायला सुरुवात करतात. उदाहरणार्थ, तुमचा मित्र सांगतो की त्याला नोकरीत त्रास होत आहे. त्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकण्याऐवजी तुम्ही लगेच सांगता, “तुला काहीच कळत नाही. मी सांगतो तसं कर.” अशा वेळी मित्राला मदत मिळाल्यासारखं वाटण्याऐवजी त्याला कमी लेखल्यासारखं वाटू शकतं. मानसशास्त्रात दुसऱ्याचं म्हणणं समजून घेण्याच्या या क्षमतेला सक्रिय ऐकणं (Active Listening) असं म्हणतात. प्रत्येक वेळी सल्ला देण्याऐवजी कधी कधी फक्त शांतपणे ऐकणंही पुरेसं असतं.
२. सतत स्वतःच्या अडचणी सांगत राहणं
प्रत्येकाच्या आयुष्यात अडचणी असतात. आपल्या जवळच्या माणसांशी त्या बोलून दाखवणं चुकीचं नाही. पण प्रत्येक वेळी भेटल्यावर आपण फक्त आपलं दुःख, आपले प्रश्न, आपल्यावर झालेला अन्याय आणि इतरांनी आपल्याशी केलेली वाईट वागणूक याबद्दलच बोलत राहिलो, तर समोरची व्यक्ती हळूहळू थकू शकते. उदाहरणार्थ, तुमचा मित्र त्याच्या आनंदाची एखादी गोष्ट सांगायला सुरुवात करतो आणि तुम्ही लगेच तुमच्या अडचणी सांगू लागता. असं वारंवार घडल्यास त्याला वाटू शकतं की त्याच्या भावनांना तुमच्याजवळ जागाच नाही. म्हणून दुःख व्यक्त करा, मदत मागा; पण समोरच्या व्यक्तीचं आयुष्य, तिचा आनंद आणि तिच्या अडचणी यांनाही तितकंच महत्त्व द्या.
३. दुसऱ्यांच्या बोलण्यात सतत चुका शोधणं
काही लोकांना कोणत्याही गोष्टीत चूक शोधण्याची सवय असते. एखाद्याने नवीन कपडे घेतले तर ते म्हणतील, “हे तुला शोभत नाहीत.” कोणी नवीन काम सुरू केलं तर म्हणतील, “हे तुझ्याकडून होणार नाही.” एखाद्याने चांगलं काम केलं तरी त्यातली उणीव आधी दाखवतील. सुरुवातीला लोक अशा बोलण्याकडे दुर्लक्ष करतात; पण वारंवार असं घडल्यास त्यांना तुमच्यासमोर मोकळं व्हावंसं वाटत नाही. कारण त्यांना भीती वाटू लागते की आपण काही सांगितलं, तर आपली चेष्टा होईल किंवा आपल्याला कमी लेखलं जाईल. एखाद्या गोष्टीत सुधारणा सुचवायची असेल, तर आधी त्या व्यक्तीने केलेल्या चांगल्या प्रयत्नांची दखल घ्या. तुमचे शब्द समोरच्याला उभं करतात की खचवतात, याचा विचार करा.
४. गरज असेल तेव्हाच लोकांची आठवण काढणं
तुम्हाला एखादं काम असेल, पैसे हवे असतील किंवा काही मदत लागणार असेल, तेव्हाच तुम्ही मित्रांना फोन करता का? पण त्यांना तुमची गरज असताना तुम्ही उपलब्ध नसता का? असं असेल तर तुमच्या नात्यात हळूहळू अंतर निर्माण होऊ शकतं. उदाहरणार्थ, एखाद्या मित्राच्या अडचणीच्या वेळी तुम्ही त्याचा फोन उचलत नाही; पण काही दिवसांनी स्वतःचं काम काढण्यासाठी त्याला वारंवार फोन करता. अशा वागण्यामुळे समोरच्याला आपण फक्त गरजेपुरते महत्त्वाचे आहोत असं वाटू शकतं. नाती टिकवण्यासाठी प्रत्येक वेळी मोठी मदत करण्याची गरज नसते. एखादा साधा फोन, “कसा आहेस?” असा प्रश्न किंवा अडचणीच्या वेळी दिलेली थोडी साथही पुरेशी असते.
५. प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेणं
कोणी तुमच्या मेसेजला उशिरा उत्तर दिलं, तर तुम्हाला वाटतं की तो मुद्दाम दुर्लक्ष करतोय. कोणी भेटायला येऊ शकलं नाही, तर तुम्हाला वाटतं की त्याला तुमची किंमत नाही. कोणी तुमच्याशी कमी बोललं, तर तुम्ही त्याच्यावर रागावता. अशा वेळी आपण घडलेल्या घटनेपेक्षा तिचा आपल्या मनाने लावलेला अर्थ जास्त खरा मानतो. मानसशास्त्रात याला काही वेळा विचारांमधील चुका (Cognitive Distortions) असं म्हटलं जातं. उदाहरणार्थ, मित्राने तुमचा फोन उचलला नाही, याचा अर्थ तो तुम्हाला टाळतोय असाच होत नाही. तो कामात असू शकतो किंवा त्याला काही वैयक्तिक अडचण असू शकते. म्हणून निष्कर्ष काढण्याआधी दुसरी शक्यताही विचारात घ्या. प्रत्येक गोष्टीचा संबंध स्वतःशी जोडल्याने मनावर ताण वाढतो आणि नात्यांमध्ये विनाकारण गैरसमज निर्माण होतात.
६. स्वतःची चूक मान्य न करणं
तुमच्याकडून एखाद्याचं मन दुखावलं गेलं, तरी तुम्ही माफी मागत नाही का? उलट, “तुलाच जास्त वाईट वाटतं”, “मी असाच आहे”, “तूच मला असं बोलायला लावलं” अशी उत्तरं देता का? मग समोरची व्यक्ती तुमच्यापासून दूर जाण्याची शक्यता वाढते. कारण तिला असं वाटू शकतं की या नात्यात तिच्या भावनांना किंमत नाही. उदाहरणार्थ, तुम्ही रागात मित्राला अपमानास्पद बोललात. नंतर चूक लक्षात आल्यावरही तुम्ही माफी मागण्याऐवजी स्वतःचं समर्थन करत राहिलात, तर त्याच्या मनातील दुखावलेपणा वाढू शकतो. माफी मागणं म्हणजे आपण लहान झालो असं नाही. उलट, आपल्या वागण्याची जबाबदारी घेण्याची तयारी दाखवणं म्हणजे भावनिक समजूतदारपणा होय.
७. प्रत्येक वेळी स्वतःची इतरांशी तुलना करणं
तुमचा मित्र नवीन घर घेतो, तेव्हा तुम्ही त्याचं अभिनंदन करण्याऐवजी स्वतःची परिस्थिती सांगू लागता. एखाद्याला नोकरीत बढती मिळाली, तर तुम्ही त्याच्या यशात उणीवा शोधता. कोणी चांगलं काम केलं, तर त्याच्यापेक्षा आपण किती मागे आहोत याचा विचार करू लागता. सतत तुलना केल्यामुळे मनात असुरक्षितता आणि मत्सर निर्माण होऊ शकतो. त्याचा परिणाम आपल्या वागण्यावरही होतो. समोरच्या व्यक्तीला तुमच्याजवळ स्वतःचा आनंद व्यक्त करताना संकोच वाटू लागतो. प्रत्येकाचं आयुष्य, संधी आणि परिस्थिती वेगळी असते. दुसऱ्याच्या यशामुळे तुमचं महत्त्व कमी होत नाही. दुसऱ्याच्या आनंदात मनापासून सहभागी होता आलं, तर नात्यांमध्ये विश्वास आणि जवळीक वाढण्यास मदत होते.
८. सतत लक्ष आणि महत्त्व मिळण्याची अपेक्षा ठेवणं
तुम्ही फोन केला तर समोरच्याने लगेच फोन उचलला पाहिजे, मेसेज केला तर ताबडतोब उत्तर दिलं पाहिजे, तुम्ही नाराज झालात तर त्यानेच आधी समजावलं पाहिजे, अशा अपेक्षा तुम्ही ठेवता का? नात्यात काळजी आणि लक्ष मिळणं गरजेचं आहे; पण प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचं काम, स्वतःचा वेळ आणि स्वतःच्या अडचणी असतात. उदाहरणार्थ, तुमचा मित्र काही दिवस व्यस्त आहे. तुम्ही त्याची परिस्थिती समजून घेण्याऐवजी “आता तुला माझी गरज नाही” असं म्हणत त्याला अपराधी वाटायला लावता. अशा वागण्यामुळे त्याला नातं आनंदापेक्षा ओझं वाटू शकतं. आपल्याला जवळीक हवी असणं चुकीचं नाही; मात्र समोरच्या व्यक्तीला मोकळीक देणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
९. दुसऱ्यांच्या वैयक्तिक गोष्टी इतरांना सांगणं
एखाद्या मित्राने तुमच्यावर विश्वास ठेवून त्याची वैयक्तिक अडचण सांगितली. पण तुम्ही ती गोष्ट दुसऱ्या मित्राला सांगितली. नंतर ती अनेक लोकांपर्यंत पोहोचली. अशा वेळी तुमच्या मित्राचा विश्वास तुटू शकतो. एकदा विश्वास कमी झाला की पुन्हा मन मोकळं करणं त्या व्यक्तीसाठी कठीण होऊ शकतं. कदाचित ती तुमच्याशी बोलणं कमी करेल, वैयक्तिक गोष्टी सांगणं बंद करेल किंवा अंतर ठेवेल. म्हणून एखाद्याने सांगितलेली गोष्ट दुसऱ्याला सांगण्याआधी स्वतःला विचारा, “ही गोष्ट सांगण्याची मला खरंच गरज आहे का? माझ्याबद्दल अशी गोष्ट इतरांनी सांगितली, तर मला आवडेल का?” विश्वास टिकवण्यासाठी मोठ्या आश्वासनांची गरज नसते. दुसऱ्याच्या विश्वासाचा आदर करणं पुरेसं असतं.
१०. स्वतःच्या वागण्याकडे कधीच मागे वळून न पाहणं
काही लोकांना नेहमी वाटतं की त्यांच्याशी वाईट वागणारे इतरच आहेत. मित्र दूर गेले, नातेवाईक बोलत नाहीत किंवा सहकारी टाळतात, तरी ते स्वतःच्या वागण्याचा विचार करत नाहीत. प्रत्येक वेळी समोरच्यालाच दोष दिला, तर आपल्याला बदलण्याची संधी मिळत नाही. उदाहरणार्थ, तुमचे तीन मित्र तुमच्याशी बोलणं कमी करतात. अशा वेळी “सगळेच स्वार्थी आहेत” असा निष्कर्ष काढण्याऐवजी स्वतःला विचारा, “मी त्यांच्याशी कसं वागलो? माझ्या कोणत्या बोलण्यामुळे त्यांना त्रास झाला असेल का? मी त्यांचं म्हणणं पुरेसं ऐकत होतो का?” याचा अर्थ स्वतःलाच दोष देत बसायचं असा नाही. तर आपल्या हातात असलेल्या गोष्टी समजून घ्यायच्या. स्वतःच्या वागण्यात बदल करण्याची तयारी असेल, तर नाती सुधारण्याची शक्यता वाढते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्या!
लोक तुमच्यापासून दूर जात असतील, तर प्रत्येक वेळी त्यांना दोष देऊ नका आणि प्रत्येक वेळी स्वतःलाही दोषी ठरवू नका. काही नाती काळानुसार बदलतात, काही लोकांच्या आवडीनिवडी बदलतात आणि काही वेळा समोरची व्यक्ती स्वतःच्या अडचणींमुळे दूर राहते. त्यामुळे कोणीतरी कमी बोलत आहे म्हणून लगेच स्वतःची किंमत कमी समजू नका. मात्र, अनेक नात्यांमध्ये वारंवार एकसारखी अडचण येत असेल, तर स्वतःच्या वागण्याकडे शांतपणे पाहणं उपयोगाचं ठरू शकतं.
आजपासून तीन छोट्या गोष्टी करून पाहा. एखादी व्यक्ती बोलत असेल, तर तिचं म्हणणं पूर्ण ऐका. चूक झाली असेल, तर कारणं देण्याऐवजी ती मान्य करा. आणि कोणीतरी तुमच्यापासून अंतर ठेवत असेल, तर त्याच्यावर सतत दबाव टाकण्याऐवजी त्याला थोडा वेळ आणि मोकळीक द्या.
लक्षात ठेवा, सगळ्यांना आपलंसं करणं आपल्या हातात नसतं. पण आपल्या वागण्यामुळे समोरच्या व्यक्तीला आदर, सुरक्षितता आणि मोकळेपणा वाटेल असं वातावरण निर्माण करणं नक्कीच आपल्या हातात असतं. लोकांनी आपल्याला पसंत करावं म्हणून स्वतःला बदलू नका; पण आपल्या वागण्यामुळे इतरांना विनाकारण त्रास होत असेल, तर स्वतःमध्ये बदल करण्यास नक्कीच तयार राहा.
धन्यवाद.