आज अनेक पालकांची एकच तक्रार असते, “आमचं मूल सतत मोबाईलमध्ये असतं. अभ्यास कमी आणि स्क्रीन जास्त.” पण एक महत्त्वाचा प्रश्न आपण स्वतःला विचारतो का? मुलांच्या मोबाईलच्या व्यसनामागे फक्त मुलं जबाबदार आहेत, की नकळत पालकांचाही त्यात मोठा वाटा असतो?
मानसशास्त्रातील अनेक संशोधनांनुसार मुलं ऐकून कमी आणि पाहून जास्त शिकतात. यालाच निरीक्षणातून शिकणे असे म्हणतात. म्हणजेच मुलं त्यांच्या आजूबाजूच्या मोठ्या व्यक्तींचं वर्तन पाहतात आणि तेच नकळत स्वीकारतात. त्यामुळे जर घरात सतत मोबाईल वापरण्याची सवय असेल, तर मुलांनाही मोबाईलकडे आकर्षण वाटणे स्वाभाविक आहे.
उदाहरणार्थ, चार वर्षांचा अथर्व जेव्हा बाबांशी खेळायला जातो, तेव्हा बाबा म्हणतात, “थांब जरा, मी फोनवर आहे.” आई स्वयंपाक करतानाही अधूनमधून मोबाईल पाहते. रात्री जेवताना प्रत्येकाच्या हातात फोन असतो. अशा घरात वाढणाऱ्या मुलाला मोबाईल ही आयुष्याचा सामान्य भाग वाटू लागतो. मग त्याने सतत मोबाईल मागितला तर त्याला दोष देणे कितपत योग्य आहे?
अनेक वेळा पालक स्वतःच्या सोयीसाठी मुलांच्या हातात मोबाईल देतात. मुलं रडत असतील, हट्ट करत असतील किंवा पाहुणे आले असतील तर, “हा मोबाईल घे आणि शांत बस,” असे म्हटले जाते. त्या क्षणी पालकांना आराम मिळतो, पण मुलाच्या मेंदूला एक वेगळाच संदेश मिळतो. त्याला वाटू लागते की कंटाळा आला, दुःख झाले किंवा रडू आले की मोबाईल हा उपाय आहे. हळूहळू ही सवय गरज बनते आणि पुढे व्यसनाचे रूप घेऊ शकते.
मानसशास्त्र सांगते की लहान मुलांचा मेंदू अजून विकसित होत असतो. मोबाईलवरील रंगीत दृश्ये, सतत बदलणारे व्हिडिओ, गेम्स आणि तत्काळ मिळणारा आनंद मेंदूला पटकन आकर्षित करतो. त्यामुळे नंतर साधा अभ्यास, पुस्तक वाचणे किंवा शांतपणे बसणे मुलांना कंटाळवाणे वाटू शकते.
एक दुसरे उदाहरण पाहूया. सात वर्षांची सई रोज संध्याकाळी आईसोबत बोलण्यासाठी जाते. पण आई सोशल मीडियावर व्यस्त असते. सईला अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नाही. मग ती स्वतःच मोबाईलवर कार्टून पाहू लागते. काही दिवसांनी आई म्हणते, “ही मुलगी तर दिवसभर फोनच पाहते.” पण तिच्या या सवयीची सुरुवात नेमकी कुठून झाली, हा विचार फार कमी पालक करतात.
संशोधन असेही सांगते की ज्या घरात संवाद कमी आणि स्क्रीन जास्त असते, त्या घरातील मुलांमध्ये चिडचिड, एकाग्रतेचा अभाव, झोपेच्या तक्रारी आणि भावनिक अस्थिरता अधिक दिसू शकते. याचा अर्थ प्रत्येक मोबाईल वापरणारे मूल व्यसनीच असते असे नाही. प्रश्न वापराचा नसून, वापराच्या पद्धतीचा आणि प्रमाणाचा आहे.
याचा अर्थ पालकांनी स्वतः मोबाईल वापरूच नये, असा अजिबात नाही. आज मोबाईल कामासाठी, शिक्षणासाठी आणि अनेक आवश्यक गोष्टींसाठी उपयोगी आहे. पण मुलांसमोर आपण त्याचा कसा वापर करतो, हे अधिक महत्त्वाचे ठरते. जर पालक जेवताना, गप्पा मारताना किंवा खेळताना मोबाईल बाजूला ठेवतील, तर मुलंही तेच शिकतील.
घरात काही साधे नियम ठरवता येतात. उदाहरणार्थ, जेवताना कोणाच्याही हातात मोबाईल नाही. झोपण्याच्या एक तास आधी स्क्रीन बंद. दररोज काही वेळ संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र खेळणे, गप्पा मारणे किंवा पुस्तक वाचणे. अशा छोट्या सवयी मुलांच्या मानसिक विकासासाठी खूप उपयुक्त ठरतात.
पालकांनी मुलांवर सतत ओरडण्याऐवजी त्यांच्याशी संवाद साधणे अधिक आवश्यक आहे. “तुला मोबाईलमध्ये काय आवडतं?”, “आज आपण एकत्र काय खेळू शकतो?” असे प्रश्न मुलांना जवळ आणतात. जे मूल भावनिकदृष्ट्या सुरक्षित वाटते, त्याला स्क्रीनमध्ये सतत आश्रय शोधण्याची गरज कमी भासते.
हेही लक्षात ठेवायला हवे की प्रत्येक मुलाची परिस्थिती वेगळी असते. काही मुलं अभ्यासासाठी मोबाईल वापरतात, काही मित्रांशी बोलण्यासाठी, तर काही एकटेपणा कमी करण्यासाठी. त्यामुळे फक्त मोबाईल काढून घेणे हा उपाय नसतो. त्यामागील कारण समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे असते.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा. मुलं आपल्या शब्दांपेक्षा आपल्या सवयींची नक्कल करतात. आपण त्यांना “मोबाईल कमी वापर” असे सांगत असताना आपणच सतत स्क्रीनमध्ये गुंतलो असू, तर मुलं आपल्या कृतीवर विश्वास ठेवतात, शब्दांवर नाही.
म्हणूनच मुलांच्या मोबाईलच्या व्यसनाकडे केवळ मुलांची चूक म्हणून पाहू नका. घरातील वातावरण, पालकांचा स्क्रीन वापर, संवादाची पद्धत आणि मुलांना मिळणारा भावनिक वेळ या सर्व गोष्टी त्यामागे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुलं बदलण्यापूर्वी घरातील सवयी बदलल्या, तर अनेक वेळा मुलांमध्येही आश्चर्यकारक सकारात्मक बदल दिसू लागतात. पालकांनी दिलेला वेळ, प्रेम आणि उपस्थिती हे कोणत्याही मोबाईलपेक्षा मुलांसाठी अधिक आकर्षक आणि आयुष्यभर उपयोगी ठरतात.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
