आपण आयुष्य जगताना अनेकदा एक महत्त्वाची गोष्ट विसरतो. हे आयुष्य आधी आपले आहे. आपल्याला काय आवडते, आपल्याला काय हवे आहे, आपल्या मर्यादा काय आहेत, आपल्यासाठी काय महत्त्वाचे आहे, यापेक्षा इतरांना काय वाटेल याला आपण जास्त महत्त्व देऊ लागतो. कुटुंब, नाती, समाज, काम, जबाबदाऱ्या या सगळ्यांचा विचार करणे आवश्यकच आहे. पण या सगळ्यांमध्ये स्वतःला पूर्णपणे हरवून बसणे हे मानसिकदृष्ट्या निरोगी जगणे नाही.
मानसशास्त्रात self-determination म्हणजेच स्वतःच्या आयुष्याबाबत काही निर्णय घेण्याची भावना महत्त्वाची मानली जाते. Self-Determination Theory नुसार माणसाच्या मानसिक आरोग्यासाठी autonomy, competence आणि relatedness या तीन मूलभूत गरजा महत्त्वाच्या आहेत. त्यापैकी autonomy म्हणजे “माझ्या आयुष्यावर माझाही काही अधिकार आहे” ही भावना. सतत दुसऱ्यांच्या अपेक्षांनुसार निर्णय घेत राहिल्यास ही भावना कमी होऊ शकते. परिणामी बाहेरून आयुष्य व्यवस्थित दिसत असले तरी आतून अस्वस्थता, चिडचिड, रिकामेपणा किंवा स्वतःबद्दल नाराजी जाणवू शकते.
याचा अर्थ “मला जे वाटेल तेच करणार” असा अजिबात नाही. स्वतःचे आयुष्य म्हणजे स्वार्थी होणे नव्हे. स्वतःचे आयुष्य म्हणजे आपल्या गरजा, भावना, मूल्ये आणि जबाबदाऱ्या यांच्यात संतुलन निर्माण करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला कुटुंबासाठी काही त्याग करावा लागू शकतो. पण प्रत्येक वेळी स्वतःच्या गरजा शेवटी ठेवणे, स्वतःला सतत दोष देणे आणि “माझ्यासाठी काहीच महत्त्वाचे नाही” असे मानणे वेगळे आहे.
अनेक लोकांचे आयुष्य “लोक काय म्हणतील?” या एका प्रश्नाभोवती फिरत असते. कोणता करिअर पर्याय निवडायचा, लग्न कधी करायचे, कुठे राहायचे, किती पैसे कमवायचे, मुलांचे संगोपन कसे करायचे, अगदी कोणते कपडे घालायचे यापर्यंत इतरांचे मत आपल्या निर्णयांवर प्रभाव टाकू लागते. सामाजिक मान्यता माणसासाठी महत्त्वाची आहे, कारण आपण सामाजिक प्राणी आहोत. पण जेव्हा इतरांची मान्यता ही आपल्या आत्ममूल्याची एकमेव आधार बनते, तेव्हा समस्या निर्माण होऊ शकते.
यालाच काही वेळा people-pleasing किंवा सतत इतरांना खुश ठेवण्याची प्रवृत्ती म्हणता येते. अशा व्यक्तीला “नाही” म्हणताना अपराधी वाटू शकते. स्वतःला त्रास होत असतानाही ती दुसऱ्याची विनंती स्वीकारते. एखाद्याला वाईट वाटू नये म्हणून स्वतःच्या भावना दाबते. सुरुवातीला यामुळे नातेसंबंध चांगले राहिल्यासारखे वाटते; पण दीर्घकाळ असे चालू राहिल्यास मनात नाराजी जमा होऊ शकते. कधी कधी ही नाराजी अचानक राग, भावनिक थकवा किंवा नात्यांपासून दूर जाण्याच्या रूपात बाहेर येते.
स्वतःचे आयुष्य जगण्याची सुरुवात स्वतःला ओळखण्यापासून होते. स्वतःला काही साधे प्रश्न विचारणे उपयोगी ठरते: “मला खरंच काय हवे आहे?”, “मी हे करत आहे कारण मला ते महत्त्वाचे वाटते की लोकांना ते आवडेल म्हणून?”, “माझ्या आयुष्यात कोणत्या गोष्टी मला अर्थपूर्ण वाटतात?”, “मी कुठे माझ्या मर्यादा ओलांडतोय?”, “मी इतरांची काळजी घेताना स्वतःची किती काळजी घेतोय?” अशा प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे आपल्याला आपल्या गरजा आणि मूल्यांकडे परत घेऊन जातात.
यासाठी boundaries म्हणजेच मर्यादा शिकणे अत्यंत आवश्यक आहे. मर्यादा म्हणजे इतरांना दूर ढकलणे नव्हे. मर्यादा म्हणजे “इथपर्यंत मी करू शकतो आणि यापुढे मला शक्य नाही” हे स्पष्टपणे सांगणे. उदाहरणार्थ, कामाच्या वेळेनंतर प्रत्येक फोन घेणे आवश्यक नाही. प्रत्येक नातेवाईकाची प्रत्येक समस्या सोडवणे आपली जबाबदारी नाही. प्रत्येक विनंती मान्य करणे म्हणजे चांगली व्यक्ती असणे नाही. काही वेळा “आत्ता मला शक्य नाही” हे वाक्य स्वतःची काळजी घेण्याचा भाग असते.
संशोधनातून असेही दिसते की आपल्या कृती आपल्या अंतर्गत मूल्यांशी जुळतात तेव्हा स्वायत्तता आणि मानसिक कल्याणाची भावना वाढू शकते. याचा अर्थ मोठे निर्णय घेणेच आवश्यक आहे असे नाही. रोजच्या छोट्या निवडीही महत्त्वाच्या असतात. दिवसातील थोडा वेळ स्वतःसाठी ठेवणे, आवडता छंद जोपासणे, पुरेशी विश्रांती घेणे, गरज असेल तेव्हा मदत मागणे, आपल्या मताला महत्त्व देणे आणि स्वतःच्या निर्णयांची जबाबदारी स्वीकारणे या छोट्या गोष्टी हळूहळू आत्मविश्वास वाढवतात.
एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या: स्वतःला प्राधान्य देणे आणि स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवणे यात फरक आहे. स्वतःला प्राधान्य देणे म्हणजे “मी महत्त्वाचा आहे, पण फक्त मीच महत्त्वाचा नाही.” कुटुंबाची काळजी घेताना स्वतःची काळजी घेणे, मुलांसाठी उपलब्ध राहताना स्वतःच्या मानसिक विश्रांतीसाठी वेळ देणे, जोडीदाराच्या भावनांचा आदर करताना स्वतःच्या भावनांनाही जागा देणे, हे संतुलित जगण्याचे उदाहरण आहे.
कधी कधी आपण आपल्या आयुष्याचा मोठा भाग इतरांना सिद्ध करण्यात घालवतो. “मी चांगला मुलगा आहे”, “मी चांगली आई आहे”, “मी जबाबदार कर्मचारी आहे”, “मी चांगला जोडीदार आहे” हे सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नात “मी स्वतः म्हणून कोण आहे?” हा प्रश्न मागे पडतो. भूमिका महत्त्वाच्या आहेत, पण त्या आपल्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाची ओळख नाहीत. आपण पालक, जोडीदार, कर्मचारी किंवा मित्र असण्याबरोबरच स्वतंत्र व्यक्ती आहोत.
म्हणून आजपासून स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा: “मी माझे आयुष्य जगतोय की माझ्याबद्दल इतरांनी तयार केलेल्या अपेक्षांचे आयुष्य जगतोय?” उत्तर लगेच मिळेलच असे नाही. पण हा प्रश्न विचारण्याची सुरुवातच महत्त्वाची आहे. स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐका, आपल्या मूल्यांना ओळखा, आवश्यक ठिकाणी सीमा आखा आणि इतरांची मते ऐकूनही अंतिम निर्णय घेताना स्वतःलाही त्या निर्णयात स्थान द्या.
कारण आयुष्य कोणाच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी मिळालेले प्रोजेक्ट नाही. जबाबदाऱ्या निभावताना, नाती जपत असताना आणि इतरांचा आदर करत असतानाही स्वतःला न गमावणे ही मानसिकदृष्ट्या निरोगी जगण्याची एक महत्त्वाची खूण आहे.
आयुष्य हे आधी आपल्या स्वतःचे असावे. मग त्या आयुष्यात इतरांसाठी प्रेम, जबाबदारी आणि योगदानाला सुंदर जागा द्यावी. स्वतःला हरवून मिळवलेले कोणतेही नाते किंवा यश मनाला पूर्ण समाधान देऊ शकत नाही.
धन्यवाद.