संध्याकाळचा सूर्य मावळत होता. खिडकीतून येणारा नारंगी प्रकाश अनिकेतच्या चेहऱ्यावर पडत होता. वयाच्या चाळिशीत पोहोचलेला अनिकेत आरशात स्वतःकडे पाहत होता. केस पांढरे होऊ लागले होते, पण त्याला त्याची चिंता नव्हती. त्याच्या मनात सतत एकच वाक्य घुमत होतं…
“आयुष्यात खूप काही राहून गेलं…”
लहानपणी त्याला चित्रकार व्हायचं होतं. पण परिस्थितीमुळे नोकरी निवडावी लागली. नोकरी मिळाली, घर बांधलं, संसार झाला, जबाबदाऱ्या वाढल्या. लोकांच्या नजरेत तो यशस्वी होता, पण स्वतःच्या मनात मात्र अपूर्ण.
रोज सकाळी उठून तो कामावर जात असे. चेहऱ्यावर हसू असे, पण मनात रिकामेपणा. मानसशास्त्र सांगते की, माणूस जेव्हा स्वतःच्या खऱ्या इच्छा सतत दाबत राहतो, तेव्हा बाहेरून सर्व काही ठीक दिसत असलं तरी आतून तो हळूहळू तुटत जातो. यालाच काही संशोधक “अपूर्ण स्व” अशी संकल्पना मानतात.
एका दिवशी अनिकेत एका वृद्धाश्रमात गेला. तिथे त्याची भेट झाली सत्तर वर्षांच्या माधवरावांशी. त्यांच्या चेहऱ्यावर विलक्षण शांतता होती.
अनिकेतने विचारलं, “तुम्हाला आयुष्यात कधी असं वाटलं का की खूप काही राहून गेलं?”
माधवराव हसले.
“पूर्वी वाटायचं. पण नंतर समजलं की राहून गेलेलं आयुष्य नसतं, राहून गेलेली हिंमत असते.”
हे वाक्य अनिकेतच्या मनात खोलवर उतरलं.
त्या दिवसापासून त्याने स्वतःला प्रश्न विचारायला सुरुवात केली. “मी खरंच काय गमावलं?” “वेळ… की धाडस?” “संधी… की निर्णय?”
उत्तरं हळूहळू समोर येऊ लागली.
त्याला जाणवलं की आयुष्याने त्याच्याकडून फारसं काही हिरावून घेतलं नव्हतं. अनेक वेळा भीती, लोक काय म्हणतील याची चिंता आणि स्वतःवरचा कमी विश्वास यामुळे त्यानेच अनेक दारं बंद केली होती.
तो पुन्हा चित्र काढू लागला.
पहिलं चित्र सुंदर नव्हतं. दुसरंही तसं नव्हतं. पण प्रत्येक चित्रासोबत त्याच्या मनावरील अपराधीपणाचा एक थर कमी होत गेला. मानसशास्त्रात याला “स्वतःशी पुन्हा जोडले जाणे” असे म्हणता येईल. जेव्हा माणूस परिणामापेक्षा प्रक्रियेत आनंद शोधतो, तेव्हा मनातील रिकामेपणा भरू लागतो.
काही महिन्यांनी त्याच्या चित्रांचं छोटंसं प्रदर्शन भरलं. मोठी गर्दी नव्हती, पुरस्कारही नव्हते. पण एका छोट्या मुलाने त्याचं चित्र पाहून म्हटलं,
“काका, मला पण चित्र काढायला शिकायचं आहे.”
अनिकेतच्या डोळ्यात पाणी आलं.
त्याला त्या क्षणी समजलं की यश म्हणजे हजारो लोकांनी टाळ्या वाजवणं नाही. यश म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या मनात आशेची छोटी ज्योत पेटवणं.
त्या रात्री तो पुन्हा आरशासमोर उभा राहिला.
यावेळी त्याच्या मनात वेगळंच वाक्य उमटलं…
“आयुष्यात खूप काही राहून गेलं नाही… अजून खूप काही जगायचं बाकी आहे.”
कारण मानसशास्त्र सांगतं, भूतकाळ बदलता येत नाही, पण त्याच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला की वर्तमान बदलतं. आणि वर्तमान बदललं की भविष्यही बदलू लागतं.
जीवनाची खरी शोकांतिका संधी संपण्यात नसते. ती स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची तयारी संपण्यात असते. जोपर्यंत मनात शिकण्याची, बदलण्याची आणि पुन्हा सुरुवात करण्याची इच्छा जिवंत आहे, तोपर्यंत कोणतंही आयुष्य अपूर्ण नसतं.
धन्यवाद.