नात्यात संवाद हा मूलभूत आधार असतो. पण अनेकदा काही नात्यांमध्ये संवाद कमी होतो, पार्टनर नीट बोलत नाही, संवादात कटुता येते किंवा तो पूर्णतः टाळला जातो. अशावेळी अनेकजण समजतात की दुसऱ्या व्यक्तीचा कंटाळा आला आहे, प्रेम संपलंय, किंवा त्या व्यक्तीला आपली किंमत वाटत नाही. पण मानसशास्त्र सांगतं की यामागे खूप खोल आणि सूक्ष्म कारणं असू शकतात, जी आपल्याला सहज समजत नाहीत.
१. अस्पष्ट भावना आणि स्वतःला न कळलेले ताण
बर्याच लोकांना त्यांच्या मनात काय चालले आहे, तेच नीट समजत नाही. मनात विचारांची गर्दी, भावनांची गुंतवणूक आणि दबलेले ताण असतात. हे सगळं एकत्र येऊन व्यक्तीला गोंधळात टाकतं. अशा अवस्थेत त्या व्यक्तीला संवाद साधणं कठीण जातं. ते काय बोलावं, कसं बोलावं हेच न समजल्यामुळे ते गप्प राहतात.
संशोधन: According to Dr. Susan Johnson, a clinical psychologist, emotionally withdrawn partners often feel overwhelmed internally and lack the emotional vocabulary to express what’s inside.
२. लहानपणापासून मिळालेला संवादाचा अनुभव
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचं बालपण अशा वातावरणात गेलं असतं, जिथे भावना बोलून दाखवणं निषिद्ध मानलं गेलं, तिथे त्या व्यक्तीला मोठेपणीही सहज बोलता येत नाही. विशेषतः पुरुषांमध्ये “मुलांनी रडायचं नसतं”, “भावना दाखवायच्या नसतात” अशी संस्कारप्रणाली रुजवली जाते. परिणामी, पार्टनर जरी मनातून काहीतरी अनुभवत असेल, तरी ते तो बोलून दाखवू शकत नाही.
३. तणाव आणि मानसिक थकवा
कधी कधी पार्टनरचे ऑफिसचे ताण, आर्थिक जबाबदाऱ्या, समाजिक अपेक्षा यामुळे मन:शांती हरवलेली असते. अशावेळी तो/ती घरात येऊन गप्प राहतो/राहते. याचा अर्थ तो/ती तुमच्याशी संवाद टाळतो आहे असा नसतो, तर तो मानसिक थकव्याचा भाग असतो.
उदाहरण: WHO च्या २०२२ च्या अहवालानुसार, मानसिक तणावामुळे ७०% लोक कौटुंबिक संवादात घट अनुभवतात.
४. संवादाचा मागील नकारात्मक अनुभव
कधी संवादाचा आधीचा अनुभव खूप त्रासदायक गेला असेल, तर पुन्हा संवाद साधण्याची इच्छा मरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या वेळेस भावनिकरित्या व्यक्त होताना तो संवाद वादात बदलला असेल, तर त्या व्यक्तीच्या मनात भीती निर्माण होते. आणि पुढच्या वेळी ती व्यक्ती शांत राहणंच पसंत करते.
मनोरुग्णतज्ज्ञ सांगतात: “Emotional shutdown” ही एक coping mechanism आहे, जिथे व्यक्तीने संवादातून स्वतःला वाचवण्यासाठी संवादच टाळण्याचा मार्ग अवलंबलेला असतो.
५. स्वतःबद्दल असलेली असुरक्षितता
एखाद्या व्यक्तीच्या मनात ‘मी काय बोलतोय त्याला काही अर्थ आहे का?’ अशी भावना असेल, तर ती व्यक्ती संवाद टाळते. ‘माझं म्हणणं दुसऱ्याला पटणार नाही’ किंवा ‘मी चुकीचा वाटेन’ या भावनांमुळे पार्टनर नीट संवाद साधत नाही. ही असुरक्षितता अनेकदा आत्मविश्वासाच्या कमतरतेतून येते.
६. भावनिक अंतर
नात्यातील काही घटना, जसे की अपमान, दुर्लक्ष, अवाजवी टीका किंवा अपेक्षा पूर्ण न होणे यामुळे दोन व्यक्तींमध्ये भावनिक अंतर निर्माण होऊ शकते. अशावेळी संवाद कमी होतो आणि पार्टनर “emotional disconnect” अनुभवतो. त्यामुळे संवाद टाळणे हे नात्याच्या आतल्या तणावाचं लक्षण असतं.
७. डिप्रेशन किंवा मानसिक आरोग्याच्या समस्या
कधी कधी व्यक्तीला डिप्रेशन, अॅन्झायटी, PTSD सारखे मानसिक आजार असतात. अशा परिस्थितीत त्या व्यक्तीला काहीच बोलावंसं वाटत नाही. संवाद ही एक जबाबदारी वाटते आणि त्यामुळे पार्टनर गप्प बसतो. हे निदान न होणं, किंवा त्याकडे दुर्लक्ष करणं, हे नात्याला हानीकारक ठरू शकतं.
संशोधन: American Psychological Association च्या अभ्यासानुसार, depression असलेल्या ६०% व्यक्तींना संवाद साधणं अत्यंत कठीण वाटतं.
८. दुसरीकडे भावनिक गुंतवणूक
कधी कधी, एखादा पार्टनर दुसऱ्या कुणामध्ये भावनिक गुंतलेला असतो, आणि त्यामुळे आपल्या मूळ जोडीदाराशी संवाद टाळतो. यामध्ये त्याला अपराधी वाटतं, गोंधळ होतो, आणि नातं योग्य मार्गाने हाताळता येत नाही. संवाद कमी होणे हे त्याचे पहिले लक्षण असते.
९. तुमची संवाद पद्धत दबाव आणणारी असू शकते
कधी आपण अनावधानाने जास्त प्रश्न विचारतो, टोमणे मारतो, सतत समजावतो, किंवा न पटणाऱ्या गोष्टी सांगतो. अशावेळी पार्टनरला वाटतं की संवादात सतत “बचाव करावा लागतो” आणि त्यामुळे ते बोलणं टाळतात.
Communication Patterns: Dr. John Gottman यांच्या “Four Horsemen” मध्ये सांगितले आहे की ‘criticism’ आणि ‘defensiveness’ हे नात्यात संवाद तोडणारे महत्त्वाचे घटक आहेत.
१०. कधी संवादाची गरजच भासत नाही
कधी कधी दोघांचेही जग खूप वेगळे झालेले असते. एकमेकांबद्दल कुतूहल, संवादाची गरज, भावना समजून घेण्याची इच्छा कमी होते. अशावेळी संवाद हा केवळ औपचारिक राहतो. आणि हळूहळू तोही संपतो. ही एक नात्याची सुस्त अवस्था असते, जी संवादाच्या अभावामुळे अधिक वाढते.
समारोप:
पार्टनर तुमच्याशी नीट बोलत नसेल तर लगेच निष्कर्ष काढू नका. त्यामागे अनेक मानसिक, भावनिक, सामाजिक कारणं असू शकतात. त्याच्या/तिच्या मनाच्या खोल कप्प्यात काय चाललंय, याची जाणीव ठेवणं आवश्यक आहे. संवाद कमी झाला असला, तरी आपण समजूतदारपणाने, प्रेमाने आणि योग्य मनोवृत्तीने परिस्थिती बदलू शकतो.
उपाययोजना:
- जोडीदाराशी उघड आणि शांत संवाद साधा, त्याला/तिला दोष न देता समजून घ्या.
- संवादासाठी योग्य वेळ निवडा. भावनात्मकदृष्ट्या दोघेही स्थिर असतील, असा क्षण.
- त्याचं ऐकण्याची तयारी ठेवा. संवादात ‘उत्तर’ देण्याऐवजी ‘समजून घेणं’ महत्त्वाचं.
- जर संवाद दीर्घकाळ बंद असेल, तर थेरपिस्टची मदत घ्या.
- स्वतःची संवादपद्धत तपासा. आपण अनावधानाने त्रासदायक बोलतो का, याचा विचार करा.
संवादाचा अभाव ही नात्याची अंतिम अवस्था नाही. ती एक संधी असू शकते – स्वतःला आणि एकमेकांना नव्याने समजून घेण्याची. मानसिक आरोग्य, भावनिक समजूतदारी, आणि प्रेमाच्या आधारावर, कोणतंही नातं पुन्हा संवादशील आणि बळकट होऊ शकतं.
धन्यवाद!