आपल्या मनात रोज असंख्य विचार सुरू असतात. काही विचार भूतकाळाबद्दल असतात, काही भविष्याबद्दल, तर काही इतर लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात याबद्दल असतात.
“त्याने माझ्याशी असं का बोललं?”
“माझ्याच बाबतीत असं का होतं?”
“लोक मला काय समजत असतील?”
“माझ्याकडून ही चूक का झाली?”
“उद्या काय होईल?”
अशा प्रश्नांचा सतत विचार करत राहिल्यामुळे मन थकून जाते.
पण या सगळ्यामध्ये एक महत्त्वाची गोष्ट आपण विसरतो. आपल्या मनाला प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर नको असतं, अनेक वेळा त्याला फक्त स्वीकार हवा असतो.
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे काय?
स्वतःला स्वीकारणं म्हणजे आपल्या चुका, कमतरता किंवा अडचणी योग्य आहेत असं मानणं नाही.
त्याचा साधा अर्थ आहे:
“हो, माझ्याकडून चूक झाली आहे. पण मी फक्त माझी चूक नाही.”
“हो, माझ्या आयुष्यात काही गोष्टी माझ्या मनाप्रमाणे घडल्या नाहीत. पण त्यामुळे माझं संपूर्ण आयुष्य खराब झालेलं नाही.”
“हो, मला सध्या दुःख होत आहे. पण हे दुःख कायमच राहणार नाही.”
ही भूमिका मनाला खूप मोठा आधार देते.
आपण स्वतःशीच एवढे कठोर का असतो?
दुसऱ्या व्यक्तीकडून चूक झाली तर आपण सहज म्हणतो, “ठीक आहे, माणूस आहे, चूक होणारच.”
पण तीच चूक स्वतःकडून झाली की आपण स्वतःला दोष देऊ लागतो.
“मला असं करायला नको होतं.”
“मी इतका मूर्ख कसा?”
“माझ्याकडून नेहमीच चुका होतात.”
अशा प्रकारचा सततचा आत्मदोष मनातील ताण वाढवू शकतो.
मानसशास्त्रात स्वतःशी दयाळूपणे वागण्याला Self-Compassion म्हणजेच आत्म-सहानुभूती म्हणतात. याचा अर्थ स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणे नाही. तर चूक झाल्यानंतर स्वतःला शिक्षा करण्याऐवजी त्यातून शिकण्याची संधी देणे.
प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात नसते
मनाच्या अनेक समस्या एका चुकीच्या अपेक्षेमुळे वाढतात.
आपल्याला वाटतं की सगळं आपल्या मनाप्रमाणे व्हायला हवं.
लोकांनी आपल्याशी चांगलंच वागलं पाहिजे.
आपल्याला नेहमी यश मिळालं पाहिजे.
आपल्या नात्यांमध्ये कधीही गैरसमज होऊ नयेत.
कोणीही आपल्याला नाकारू नये.
पण वास्तव वेगळं आहे.
आपल्या हातात आपल्या कृती असतात; प्रत्येक परिणाम नाही.
आपण प्रामाणिकपणे काम करू शकतो, पण समोरची व्यक्ती त्याचा स्वीकार करेलच याची खात्री नसते.
आपण चांगलं वागू शकतो, पण प्रत्येकजण आपल्याशी चांगलाच वागेल असं नाही.
आपण प्रयत्न करू शकतो, पण प्रत्येक प्रयत्न यशस्वी होईलच असं नाही.
हे समजून घेणं म्हणजे हार मानणं नाही. उलट, ही मानसिक परिपक्वतेची सुरुवात आहे.
भावना दाबू नका, त्यांना समजून घ्या
आपल्याला दुःख झालं की आपण लगेच ते दूर करण्याचा प्रयत्न करतो.
राग आला तर तो दाबतो.
भीती वाटली तर स्वतःला कमजोर समजतो.
एकटेपणा जाणवला तर लगेच कोणाचातरी आधार शोधतो.
पण भावना या शत्रू नाहीत. त्या आपल्या मनाचे संदेश असतात.
दुःख सांगतं की काहीतरी महत्त्वाचं गमावलं आहे.
राग सांगतो की एखादी सीमा ओलांडली गेली आहे.
भीती सांगते की आपल्याला काहीतरी धोका जाणवत आहे.
म्हणून भावना आली की स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा:
“मला असं का वाटत आहे?”
भावनेपासून पळण्याऐवजी तिला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
दुसऱ्यांच्या मतांपासून स्वतःला थोडं मोकळं करा
आपल्या मानसिक तणावाचा मोठा भाग “लोक काय म्हणतील?” या विचारातून निर्माण होतो.
आपण काय घालावं, काय बोलावं, कोणता निर्णय घ्यावा, कुठे जावं, काय पोस्ट करावं, यामध्येही आपण इतरांच्या मतांचा विचार करत राहतो.
पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा:
लोकांचं मत बदलत राहतं. आज जे तुमचं कौतुक करतील तेच उद्या तुमच्यावर टीका करू शकतात.
म्हणून प्रत्येक मताला आपल्या मनात कायमची जागा देऊ नका.
स्वतःला विचारा:
“माझ्यासाठी खरंच योग्य काय आहे?”
हा प्रश्न तुमच्या निर्णयांना अधिक स्पष्ट बनवू शकतो.
भूतकाळ बदलता येत नाही
मनाला सर्वाधिक त्रास देणाऱ्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे भूतकाळ.
“जर मी तेव्हा असा निर्णय घेतला नसता तर…”
“जर मी त्याच्यावर विश्वास ठेवला नसता तर…”
“जर मी ती संधी गमावली नसती तर…”
असे विचार आपल्याला पुन्हा पुन्हा त्याच ठिकाणी घेऊन जातात.
पण भूतकाळ बदलण्याची शक्ती आपल्याकडे नाही.
आपल्याकडे असलेली शक्ती म्हणजे आजची प्रतिक्रिया आणि उद्याची दिशा.
म्हणून स्वतःला विचारा:
“जे घडलं ते बदलू शकत नाही. पण त्यातून मी काय शिकू शकतो?”
हा प्रश्न मनाला पश्चात्तापातून बाहेर काढून विकासाकडे नेतो.
आनंदालाही पकडून ठेवू नका
दुःख कायम राहू नये असं आपल्याला वाटतं. पण आनंद कायम राहावा अशीही आपली इच्छा असते.
दोन्ही नैसर्गिक आहेत.
पण जीवन सतत बदलत असतं.
आनंद आला तर त्याचा मनापासून आनंद घ्या.
दुःख आलं तर स्वतःला थोडा वेळ द्या.
कोणतीही भावना कायमची नसते.
हे समजलं की आपण भावनांशी संघर्ष करण्याऐवजी त्यांना अनुभवायला शिकतो.
शेवटी एकच गोष्ट
तुमच्या मनातील प्रत्येक समस्या एका दिवसात नाहीशी होणार नाही.
पण तुम्ही स्वतःशी कसं वागता हे बदललं, तर अनेक समस्यांकडे पाहण्याची तुमची पद्धत नक्की बदलू शकते.
स्वतःच्या चुका स्वीकारा.
भावनांना समजून घ्या.
जे आपल्या नियंत्रणात नाही ते सोडायला शिका.
इतरांच्या मतांना मर्यादा ठेवा.
भूतकाळातून शिका.
आणि वर्तमान क्षणाला थोडं अधिक महत्त्व द्या.
कारण अनेक वेळा मनाला शांत करण्यासाठी बाहेरच्या जगाला बदलण्याची गरज नसते.
स्वतःशी असलेलं नातं बदलण्याची गरज असते.
कदाचित म्हणूनच तुमची “९०% मनाची समस्या दूर होईल” याचा अर्थ जादूने सर्व समस्या नाहीशा होणे असा नाही.
तर समस्या आल्या तरी त्यांच्यामुळे मन पूर्णपणे ढवळून निघणार नाही, इतकी मानसिक ताकद निर्माण होणे हा त्याचा खरा अर्थ आहे.
आणि या प्रवासाची सुरुवात एका छोट्या वाक्याने होऊ शकते:
“मी परिपूर्ण नाही, पण मी स्वतःला समजून घेण्याचा आणि स्वीकारण्याचा प्रयत्न करेन.”
धन्यवाद.