आपल्या आयुष्यात काही माणसं अशी असतात, ज्यांच्याशी बोलल्यानंतर मन अस्वस्थ होतं. ते सतत टोमणे मारतात, अनावश्यक टीका करतात, छोट्या गोष्टींचं मोठं रूप करतात, मुद्दाम वाद निर्माण करतात किंवा आपल्याला अपराधी वाटेल अशा पद्धतीने वागतात.
अशा व्यक्तींना बदलण्याचा प्रयत्न करताना आपणच मानसिकदृष्ट्या थकून जातो. म्हणून प्रश्न हा नसतो की, “समोरच्या माणसाला कसं बदलायचं?” प्रश्न असतो, “त्याच्या वागण्याचा माझ्या मनावर होणारा परिणाम कसा कमी करायचा?”
संशोधनातून असे दिसते की सततच्या आंतरवैयक्तिक समस्या मानसिक त्रास, चिंता, नैराश्याची लक्षणे आणि नकारात्मक भावनांशी संबंधित असतात. त्यामुळे अशा लोकांना हाताळणे म्हणजे फक्त सामाजिक कौशल्य नाही, तर मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्याचाही एक भाग आहे.
१. व्यक्तीला नाही, तिच्या वर्तनाला महत्त्व द्या
“हा माणूसच वाईट आहे” असा विचार केल्यावर आपला राग वाढतो. त्याऐवजी स्वतःला विचारा:
“नेमकं कोणतं वर्तन मला त्रास देत आहे?”
उदाहरणार्थ, “तो मला त्रास देतो” याऐवजी “तो प्रत्येक वेळी माझ्या निर्णयावर टोमणा मारतो” असे स्पष्ट करा.
यामुळे समस्या व्यक्तीच्या स्वभावापासून वेगळी करता येते आणि त्यावर योग्य प्रतिक्रिया देणे सोपे होते.
२. प्रत्येक गोष्टीला उत्तर देण्याची गरज नसते
समोरचा प्रत्येक टोमणा, प्रत्येक टिप्पणी किंवा प्रत्येक आरोप याला उत्तर देणे आवश्यक नाही.
काही लोकांना चर्चा सोडवायची नसते, तर चर्चा वाढवायची असते. अशा वेळी आपण सतत स्पष्टीकरण देत राहिलो तर संभाषणाचा शेवट होत नाही.
स्वतःला विचारा:
“या चर्चेतून काही सकारात्मक निष्पन्न होणार आहे का?”
उत्तर “नाही” असेल तर शांत राहणे, विषय बदलणे किंवा संभाषण थांबवणे हा कमकुवतपणा नाही. तो आत्मनियंत्रणाचा भाग आहे.
३. आक्रमक नाही, पण ठाम बोला
मानसशास्त्रात assertive communication, म्हणजे स्वतःचे मत, गरज आणि मर्यादा स्पष्टपणे सांगणे, याला महत्त्व आहे. संशोधनाच्या आढाव्यांमध्ये assertiveness प्रशिक्षणामुळे संवादकौशल्य आणि ठामपणे बोलण्याची क्षमता सुधारू शकते असे आढळले आहे.
ठामपणा म्हणजे समोरच्याला दुखावणे नाही.
उदाहरणार्थ:
“तुमचं मत मला समजलं, पण माझ्या वैयक्तिक निर्णयांवर अशा प्रकारच्या टिप्पणी मला मान्य नाहीत.”
किंवा,
“या विषयावर आपण शांतपणे बोलू शकतो, पण ओरडून किंवा अपमान करून चर्चा करायची नाही.”
अशा वाक्यांमध्ये राग कमी आणि सीमा स्पष्ट असतात.
४. “तू नेहमी…” ऐवजी “मला…” वापरा
संवादाची सुरुवातच आरोपाने केली तर समोरची व्यक्ती बचावात्मक होण्याची शक्यता वाढते. एका अभ्यासात “I-language”, म्हणजे स्वतःच्या भावना आणि दृष्टिकोनातून बोलणे, समोरच्याला कमी hostile किंवा आक्रमक वाटण्याशी संबंधित आढळले.
म्हणून,
“तू नेहमी माझा अपमान करतोस.”
याऐवजी,
“अशा प्रकारे बोललं गेलं की मला अस्वस्थ वाटतं.”
असे म्हणणे अधिक प्रभावी ठरू शकते.
यामुळे दोषारोप करण्याऐवजी आपण आपल्या अनुभवाबद्दल बोलतो.
५. आपल्या मर्यादा स्पष्ट करा आणि त्या पाळा
Boundary म्हणजे समोरच्याला नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न नाही. Boundary म्हणजे “माझ्याशी कशा प्रकारे वागले गेले तर मी काय करणार?” याची स्पष्टता.
उदाहरणार्थ:
“तुम्ही अपमानास्पद भाषेत बोललात तर मी हे संभाषण थांबवेन.”
पण सीमा सांगून पुन्हा त्याच वादात अडकत राहिलो तर समोरच्याला ती सीमा गंभीर वाटत नाही.
म्हणून सीमा कमी शब्दांत सांगा आणि शक्य तितक्या सातत्याने पाळा.
६. मनात तो प्रसंग पुन्हा पुन्हा चालवू नका
अनेकदा त्रास देणारी व्यक्ती आपल्यासमोर नसते, पण आपण तिच्याबरोबर मनात वाद घालत राहतो.
“त्याने असं का म्हटलं?”
“मी त्याला असं उत्तर का दिलं नाही?”
“पुढच्या वेळी मी त्याला हे सांगणार!”
याला rumination, म्हणजे एखाद्या नकारात्मक प्रसंगाचा वारंवार मानसिक विचार करत राहणे, म्हणतात. संशोधनात rumination मुळे नकारात्मक विचार वाढू शकतात आणि आंतरवैयक्तिक समस्या सोडवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते असे आढळले आहे.
म्हणून प्रसंग संपल्यानंतर स्वतःला सांगा:
“जे घडलं ते मी बदलू शकत नाही; पण पुढच्या वेळी मी कसं वागायचं हे ठरवू शकतो.”
यामुळे लक्ष भूतकाळातील वादापेक्षा पुढच्या कृतीवर जाते.
७. गरज पडल्यास अंतर ठेवा
प्रत्येक नातं टिकवणं ही आपली जबाबदारी नाही.
जर एखादी व्यक्ती वारंवार अपमान करत असेल, मानसिक दबाव निर्माण करत असेल, सतत त्रास देत असेल किंवा तुमच्या मर्यादांचा आदर करत नसेल, तर संवाद कमी करणे किंवा योग्य ते अंतर ठेवणे आवश्यक ठरू शकते.
संशोधनात सततच्या interpersonal problems चा मानसिक आरोग्याशी स्पष्ट संबंध आढळतो. तसेच workplace incivility म्हणजे कामाच्या ठिकाणी होणारे असभ्य किंवा अनादरपूर्ण वर्तन, हे perceived stress आणि emotional exhaustion शी संबंधित असल्याचे meta-analysis मध्ये दिसते.
म्हणून “लोक काय म्हणतील?” यापेक्षा “या नात्याचा माझ्या मानसिक आरोग्यावर काय परिणाम होत आहे?” हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
विनाकारण त्रास देणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीशी युद्ध करण्याची गरज नसते. काही लोकांना उत्तर देण्यापेक्षा दुर्लक्ष करणे योग्य असते. काहींशी ठामपणे बोलावे लागते. काही नात्यांमध्ये स्पष्ट सीमा आखाव्या लागतात, तर काही परिस्थितींमध्ये अंतर ठेवणेच योग्य असते.
खरी मानसिक ताकद म्हणजे प्रत्येक वेळी समोरच्याला हरवणे नाही.
खरी ताकद म्हणजे समोरच्याच्या चुकीच्या वागण्यामुळे आपली शांतता, आत्मसन्मान आणि मानसिक संतुलन गमावू न देणे.
आणि जर त्रास देण्याचे वर्तन धमकी, छळ, हिंसा किंवा गंभीर मानसिक अत्याचाराच्या स्वरूपाचे असेल, तर फक्त सहन करण्याऐवजी विश्वासू व्यक्ती, संबंधित संस्था किंवा व्यावसायिक मदतीचा आधार घेणे अधिक योग्य आहे.
धन्यवाद.