आपण एखादी छोटीशी गोष्ट घडली तरी तिचा तासन्तास विचार करत बसतो. कोणीतरी आपल्याशी नीट बोललं नाही तर “मी काही चूक केली का?”, एखादा निर्णय घ्यायचा असेल तर “काही चुकीचं झालं तर?”, आणि भूतकाळातील एखादी घटना आठवली तर “त्या वेळी मी असं का बोललो?” असे प्रश्न मनात सतत फिरत राहतात.
यालाच सामान्य भाषेत अतिविचार किंवा Overthinking म्हणतो.
विचार करणे ही माणसाची नैसर्गिक क्षमता आहे. एखाद्या समस्येवर विचार करून उपाय शोधणे उपयुक्त असते. पण जेव्हा तोच विचार वारंवार त्याच जागी फिरत राहतो आणि त्यातून कोणताही निर्णय, उपाय किंवा कृती निर्माण होत नाही, तेव्हा तो मानसिक थकवा वाढवू शकतो. चिंता, तणाव, झोपेच्या समस्या आणि स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार यांच्याशीही अशा विचारांच्या पद्धतींचा संबंध दिसतो.
म्हणूनच अतिविचार कमी करण्यासाठी स्वतःला फक्त “विचार करू नकोस” असे सांगणे पुरेसे नसते. आपले विचार कसे तयार होतात, आपण त्यांच्यावर किती विश्वास ठेवतो आणि त्यांना कशी प्रतिक्रिया देतो हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
यासाठी मराठीत उपलब्ध असलेल्या काही मानसशास्त्रीय पुस्तकांकडे पाहता येते.
१. लक्षणीय ५१ – डॉ. अंजली जोशी
अतिविचार करणाऱ्या व्यक्तीसाठी हे पुस्तक थेट “अतिविचार कसा थांबवायचा?” यावरचे पुस्तक नसले तरी मानसशास्त्र समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते.
डॉ. अंजली जोशी यांनी जगभरातील मानसशास्त्रज्ञांनी लिहिलेल्या ५१ महत्त्वाच्या पुस्तकांचा परिचय या पुस्तकातून करून दिला आहे. यात चिंता, नैराश्य, स्व-ओळख, मानसोपचार, आनंद, आशावाद, मानवी वर्तन आणि इतर अनेक मानसशास्त्रीय विषयांचा समावेश आहे.
अतिविचार करणाऱ्या व्यक्तीची एक अडचण म्हणजे “माझ्या मनात असे विचार का येतात?” या प्रश्नाचे उत्तर न मिळणे. हे पुस्तक मानसशास्त्राच्या विविध संकल्पनांची ओळख करून देते आणि मनाकडे अधिक शास्त्रीय पद्धतीने पाहण्यास मदत करते.
कोणासाठी?
ज्यांना स्वतःचे विचार, भावना आणि मानवी वर्तन यामागचे मानसशास्त्र समजून घ्यायचे आहे त्यांच्यासाठी.
२. मन जिंका, जग जिंका – डॉ. आनंद नाडकर्णी
डॉ. आनंद नाडकर्णी हे मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणून परिचित आहेत. त्यांच्या लेखनात मन, भावना, चिंता, तणाव आणि मानवी संबंध यांकडे व्यावहारिक पद्धतीने पाहण्याचा प्रयत्न दिसतो. मराठीतील मानसशास्त्रीय पुस्तकांच्या यादीत या पुस्तकाचा समावेश केला जातो.
अतिविचार करणाऱ्या व्यक्तीला अनेकदा स्वतःच्या विचारांपासूनच त्रास होत असतो. एखाद्या घटनेपेक्षा त्या घटनेचा आपण केलेला अर्थ आपल्याला अधिक त्रास देऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, मित्राने फोन केला नाही ही एक घटना आहे. पण “तो माझ्यावर नाराज आहे”, “मी त्याला आवडत नाही”, “आपली मैत्री संपली” असे अनेक अर्थ मन तयार करू शकते.
अशा वेळी मनातील विचार आणि वस्तुस्थिती यांच्यात फरक करायला शिकणे महत्त्वाचे असते. या प्रकारच्या मानसिक प्रक्रियांकडे समजून घेण्याच्या दृष्टीने हे पुस्तक उपयोगी ठरू शकते.
कोणासाठी?
चिंता, भावनिक अस्वस्थता आणि सतत विचार करणाऱ्या व्यक्तींसाठी.
३. अटळ दुःखातून सावरताना – डॉ. संज्योत देशपांडे
हे पुस्तक थेट Overthinking वर नाही. मात्र दुःख, गमावणे आणि भावनिक वेदना यांचा सामना करताना मनात निर्माण होणाऱ्या विचारांच्या प्रक्रियेला समजून घेण्यासाठी ते उपयुक्त आहे.
पुस्तकाचे पूर्ण नाव आहे “अटळ दुःखातून सावरताना – जिवलगांच्या मृत्यूविषयी विवेकनिष्ठ, व्यावहारिक आणि संवेदनशील संवाद.” पुस्तकाचे लेखक डॉ. संज्योत देशपांडे असून ते २०१६ मध्ये प्रकाशित झाले.
अनेकदा अतिविचाराची सुरुवात एखाद्या भावनिक अनुभवापासून होते. “हे माझ्याच बाबतीत का घडलं?”, “मी वेगळं काही केलं असतं तर?”, “आता पुढे काय होईल?” असे प्रश्न मनात पुन्हा पुन्हा येऊ शकतात.
दुःख दूर करण्याऐवजी त्याला समजून घेणे आणि वास्तव स्वीकारत पुढे जाणे ही मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. या दृष्टिकोनातून हे पुस्तक वेगळ्या प्रकारची मदत देऊ शकते.
कोणासाठी?
भूतकाळातील एखादी घटना, नुकसान किंवा भावनिक अनुभव सतत मनात फिरत राहतो अशा व्यक्तींसाठी.
४. मनाची शक्ती – डॉ. श्रीरंग गोडबोले
“मनाची शक्ती” हे पुस्तक मन, विचार आणि मानसिक दृष्टिकोन समजून घेण्यासाठी उपयुक्त मराठी मानसशास्त्रीय पुस्तक म्हणून उपलब्ध आहे. त्यात परिस्थितीपेक्षा आपल्या विचारांचा आपल्या भावनिक अनुभवावर होणारा परिणाम समजावून सांगण्यावर भर असल्याचे मराठी मानसशास्त्रीय पुस्तकांच्या संदर्भांमध्ये नमूद केले आहे.
अतिविचारामध्ये एक महत्त्वाची गोष्ट घडते. आपण परिस्थितीपेक्षा त्या परिस्थितीबद्दलच्या आपल्या विचारांमध्ये अडकतो.
“काय होईल?”
“जर असं झालं तर?”
“त्याने असं का केलं?”
“मी तेव्हा असं का बोललो?”
हे प्रश्न मनाला सतत भविष्यात किंवा भूतकाळात घेऊन जातात.
मनातील विचारांकडे थोड्या अंतरावरून पाहण्याची सवय लावणे ही अतिविचार कमी करण्याच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाची पायरी आहे. हे पुस्तक त्या दृष्टीने वाचता येईल.
कोणासाठी?
स्वतःच्या विचारांवर अधिक जागरूकपणे काम करू इच्छिणाऱ्या वाचकांसाठी.
५. लक्षणीय ५१ मधून निवडक मानसशास्त्रीय पुस्तके
पाचव्या क्रमांकासाठी एका विशिष्ट self-help पुस्तकापेक्षा डॉ. अंजली जोशी यांचे “लक्षणीय ५१” हेच विशेष महत्त्वाचे ठरते, कारण त्यातून पुढे अनेक मानसशास्त्रज्ञांची मूळ पुस्तके शोधता येतात.
या संग्रहात जगभरातील मानसशास्त्रज्ञ आणि मनोविकारतज्ज्ञांच्या महत्त्वाच्या ग्रंथांचा परिचय आहे. त्यात चिंता, नैराश्य, स्व-ओळख, मानसोपचार, आशावाद, आनंद आणि मानवी वर्तन अशा अनेक विषयांचा समावेश आहे.
यामुळे एखाद्या व्यक्तीला “मला अतिविचार होतो” एवढ्यावर न थांबता “माझे विचार कसे तयार होतात?”, “मी त्यांच्यावर लगेच विश्वास का ठेवतो?”, आणि “विचार आणि वास्तव यांच्यात फरक कसा करायचा?” या प्रश्नांकडे पाहता येते.
एक महत्त्वाची गोष्ट
मराठीत अतिविचारावर थेट केंद्रित असलेली पुस्तके देखील उपलब्ध आहेत. उदाहरणार्थ, निक ट्रेंटन यांच्या Stop Overthinking चे मराठी भाषांतर उपलब्ध आहे. त्यात अतिविचार, तणाव, सकारात्मक स्वसंवाद आणि भावनांचे व्यवस्थापन यांसारख्या विषयांचा समावेश आहे. मात्र उपलब्ध पुस्तक माहितीनुसार हे पुस्तक मानसशास्त्रज्ञाने लिहिलेले आहे असे स्पष्टपणे सिद्ध होत नाही. त्यामुळे “फक्त मानसशास्त्रज्ञांनी लिहिलेली पुस्तके” अशी अट असेल तर ते वेगळे ठेवणे अधिक योग्य आहे.
शेवटी लक्षात ठेवा
पुस्तक वाचल्यामुळे अतिविचार एका दिवसात बंद होईल असे नाही. पुस्तक हे मन समजून घेण्यासाठी आणि काही नवीन पद्धती शिकण्यासाठी एक साधन आहे.
जर अतिविचारामुळे सतत चिंता, झोपेचा त्रास, कामावर लक्ष न लागणे, निर्णय घेण्यात अडचण किंवा दैनंदिन जीवनावर मोठा परिणाम होत असेल, तर केवळ self-help पुस्तकांवर अवलंबून न राहता मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसोपचारतज्ज्ञाशी प्रत्यक्ष चर्चा करणे अधिक योग्य ठरू शकते.
कारण अतिविचार थांबवण्याचा उद्देश “विचारशून्य होणे” हा नाही.
उद्देश एवढाच आहे की,
विचार आपल्या मनात यावेत, पण प्रत्येक विचाराला सत्य मानून त्याच्या मागे धावत बसण्याची गरज पडू नये.
धन्यवाद.