आयुष्यात अडचणी येणार नाहीत, दुःख होणार नाही किंवा कोणी आपल्याला दुखावणार नाही, असे आयुष्य कोणाचेच नसते. मानसिक कणखरता म्हणजे समस्या नसलेले आयुष्य नव्हे. समस्या आल्या तरी त्यांच्यामुळे पूर्णपणे कोलमडून न जाता परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची आणि पुन्हा उभे राहण्याची क्षमता म्हणजे मानसिक कणखरता. मानसशास्त्रात याला psychological resilience असे म्हटले जाते. संशोधनानुसार ही क्षमता जन्मतः कायमस्वरूपी ठरलेली नसून अनेक कौशल्यांचा सराव करून ती विकसित करता येते.
म्हणून मन मजबूत करण्यासाठी खालील १० नियम आपल्या दैनंदिन जीवनात उपयोगी ठरू शकतात.
१. प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनाप्रमाणे होईल, ही अपेक्षा सोडा
आपल्या आयुष्यातील अनेक गोष्टी आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात. दुसऱ्यांचे वागणे, त्यांचे निर्णय, भूतकाळ, अचानक घडणाऱ्या घटना या आपण पूर्णपणे नियंत्रित करू शकत नाही.
कणखर मन स्वतःला विचारते, “हे माझ्या नियंत्रणात आहे का?”
जर उत्तर नाही असेल, तर त्याच गोष्टीवर सतत विचार करत बसण्याऐवजी आपली ऊर्जा पुढच्या कृतीकडे वळवा.
२. भावना दाबू नका, त्यांना समजून घ्या
कणखर व्यक्तीला कधीच दुःख होत नाही, असे नाही. तिला राग येतो, भीती वाटते, निराशा होते आणि कधी कधी रडूही येते.
फरक एवढाच की ती भावनांची गुलाम होत नाही.
“मला राग आला आहे”, “मला दुखापत झाली आहे”, “मला भीती वाटते आहे” असे स्वतःच्या भावनांना नाव देणे ही पहिली पायरी आहे. भावना ओळखणे आणि त्यांच्याशी योग्य पद्धतीने व्यवहार करणे मानसिक लवचिकतेसाठी महत्त्वाचे आहे.
३. परिस्थितीपेक्षा आपल्या विचारांकडे लक्ष द्या
एकच घटना दोन व्यक्तींना वेगवेगळ्या प्रकारे प्रभावित करू शकते. कारण घटना एक असली तरी तिच्याबद्दलचे विचार वेगळे असतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने तुमच्यावर टीका केली.
एक विचार असेल, “मी काहीच कामाचा नाही.”
दुसरा विचार असेल, “त्याच्या मतातून मला काही शिकण्यासारखे आहे का?”
म्हणून प्रत्येक नकारात्मक विचारावर विश्वास ठेवण्याची गरज नाही. विचार म्हणजे तथ्य नसते.
घटनेकडे अधिक वास्तववादी आणि संतुलित दृष्टिकोनातून पाहण्याचा सराव करा.
४. जे बदलता येते त्यावर कृती करा
अडचणीच्या वेळी आपण अनेकदा “हे का झाले?” या प्रश्नात अडकतो.
त्याऐवजी स्वतःला विचारा, “आता मी काय करू शकतो?”
नोकरी गेली असेल तर नवीन संधी शोधणे, नात्यात समस्या असेल तर संवाद साधणे, अभ्यासात अडचण असेल तर अभ्यासाची पद्धत बदलणे, अशी छोटी कृती मानसिक ताकद वाढवते.
मोठी समस्या छोट्या भागांत विभागून त्यावर एकेक पाऊल उचलणे हा अधिक उपयोगी मार्ग आहे.
५. मदत मागायला घाबरू नका
“मी सगळं एकट्याने सांभाळू शकतो” ही मानसिक कणखरतेची खूण नाही.
गरज असताना योग्य व्यक्तीकडून मदत मागणे हीसुद्धा ताकद आहे.
कुटुंब, मित्र, सहकारी किंवा विश्वासू व्यक्तीशी मन मोकळे करून बोलल्याने आपल्याला भावनिक आधार मिळतो. सामाजिक आधार हा तणावाशी सामना करण्यासाठी महत्त्वाचा संरक्षणात्मक घटक असल्याचे संशोधन दर्शवते.
६. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण इतरांशी ज्या पद्धतीने बोलतो त्यापेक्षा स्वतःशी अनेकदा अधिक कठोरपणे बोलतो.
“माझ्याकडून काहीच होत नाही”, “मी नेहमीच चुकतो”, “माझं आयुष्य खराब आहे” अशा वाक्यांमुळे समस्या कमी होत नाहीत.
त्याऐवजी स्वतःशी असे बोला:
“ही परिस्थिती कठीण आहे, पण मी एकेक पाऊल पुढे जाऊ शकतो.”
स्वतःशी दयाळूपणे बोलणे म्हणजे स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणे नाही. उलट चुका स्वीकारून पुन्हा प्रयत्न करण्यासाठी स्वतःला मानसिक आधार देणे होय.
७. शरीराची काळजी घ्या
मन आणि शरीर वेगळे नाहीत. झोपेची कमतरता, सततचा ताण, व्यायामाचा अभाव आणि अस्वस्थ जीवनशैली यांचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.
पुरेशी झोप, नियमित शारीरिक हालचाल, योग्य आहार आणि विश्रांती या साध्या गोष्टी तणावाशी सामना करण्याची क्षमता मजबूत करण्यास मदत करतात.
मन कणखर हवे असेल तर शरीराकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
८. प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ शोधण्याचा हट्ट करू नका
काही घटना आपल्या नियंत्रणाबाहेर घडतात. प्रत्येक दुःखद घटनेमागे लगेच एखादा “मोठा धडा” शोधणे आवश्यक नाही.
कधी कधी स्वतःला एवढेच म्हणणे पुरेसे असते:
“हे कठीण आहे. मला हे आवडलेले नाही. पण तरीही मी यातून पुढे जाऊ शकतो.”
मानसिक लवचिकता म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीला सकारात्मक बनवणे नव्हे. परिस्थिती कठीण असतानाही वास्तव स्वीकारून योग्य प्रतिसाद निवडणे होय.
९. छोट्या गोष्टींमध्ये सातत्य ठेवा
मानसिक ताकद एका दिवसात निर्माण होत नाही.
दररोज काही मिनिटे शांत बसणे, स्वतःच्या विचारांकडे लक्ष देणे, व्यायाम करणे, एखादे छोटे ध्येय पूर्ण करणे, जवळच्या व्यक्तीशी संवाद साधणे अशा छोट्या कृतींचा सातत्याने सराव करा.
संशोधनात resilience शी संबंधित अनेक घटक आढळतात, मात्र एकच कौशल्य सर्व परिस्थितींमध्ये पुरेसे ठरत नाही. परिस्थितीनुसार योग्य coping strategy निवडण्याची लवचिकता महत्त्वाची असते.
१०. पडल्यावर स्वतःला दोष देण्याऐवजी पुन्हा उभे राहा
मानसिक कणखरतेची खरी परीक्षा यशाच्या वेळी होत नाही. ती अपयशानंतर होते.
चूक झाली तर स्वतःला संपवू नका.
नातं तुटलं तर स्वतःची किंमत कमी समजू नका.
अपयश आलं तर त्याला आपल्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाची ओळख बनवू नका.
स्वतःला विचारा:
“या अनुभवातून मला काय शिकता येईल?”
आणि मग पुढचे छोटे पाऊल ठरवा.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
मन कणखर असणे म्हणजे दगडासारखे होणे नाही.
दगडाला वेदना होत नाहीत, पण माणसाला होतात. मानसिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती दुःख अनुभवते, भावना व्यक्त करते, मदत स्वीकारते, परिस्थितीचा स्वीकार करते आणि तरीही पुढे जाण्याचा प्रयत्न करते.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार resilience ही अनेक वैयक्तिक, भावनिक आणि सामाजिक घटकांवर अवलंबून असलेली प्रक्रिया आहे. त्यामुळे स्वतःकडून “मला कधीच खचता कामा नये” अशी अपेक्षा ठेवण्यापेक्षा “खचलो तरी पुन्हा स्वतःला सावरण्याची क्षमता विकसित करायची” हा दृष्टिकोन अधिक वास्तववादी आहे.
मनाची कणखरता म्हणजे दुःख टाळणे नव्हे; दुःख असूनही आयुष्याशी पुन्हा जोडले जाणे होय.
धन्यवाद.