आपल्या आयुष्यात अनेकदा आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारतो, माझ्याच बाबतीत असं का घडतं? मीच का एवढा त्रास सहन करतो? लोक मला समजून का घेत नाहीत? परिस्थिती बदलत का नाही? असे प्रश्न मनात सतत फिरत राहतात. हळूहळू आपण दुःख, नाराजी, अस्वस्थता आणि निराशा यांमध्ये अडकत जातो. पण कधी शांतपणे स्वतःला विचारलं आहे का की, आपल्या दुःखाला कारणीभूत असलेल्या काही गोष्टी आपण नकळत स्वतःच निवडत तर नाही ना?
याचा अर्थ असा अजिबात नाही की माणूस स्वतःहून दुःख निवडतो किंवा आयुष्यात घडणाऱ्या प्रत्येक वाईट गोष्टीसाठी तोच जबाबदार असतो. अनेकदा परिस्थिती, इतरांचे वर्तन, आर्थिक अडचणी, नात्यांमधील तणाव आणि अनपेक्षित घटना यांमुळे दुःख निर्माण होते. मात्र, या परिस्थितीला आपण कसा प्रतिसाद देतो, यामध्ये आपल्या निवडींची भूमिका महत्त्वाची असते.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर एखादी घटना घडते आणि त्यानंतर आपण त्या घटनेचा जो अर्थ लावतो, त्यावर आपल्या भावना आणि वर्तन अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला फोन केला नाही तर लगेच ती व्यक्ती आपल्याला महत्त्व देत नाही, असा निष्कर्ष आपण काढतो. त्यानंतर मनात राग, नाराजी आणि दुःख निर्माण होतं. पण कदाचित ती व्यक्ती कामात व्यस्त असेल किंवा काही अडचणीत असेल. म्हणजेच अनेकदा घटना जितकी त्रासदायक नसते, त्यापेक्षा आपण केलेला विचार अधिक त्रासदायक ठरतो.
आपण स्वतःला दुःखाच्या चक्रात अडकवणारी आणखी एक गोष्ट म्हणजे भूतकाळातील घटनांना सतत उजाळा देणे. एखाद्याने आपला अपमान केला, विश्वासघात केला किंवा आपल्याला दुखावलं असेल तर ती घटना आठवणं स्वाभाविक आहे. परंतु त्याच आठवणी पुन्हा पुन्हा आठवून स्वतःला त्रास देत राहिल्याने मनावरील ताण वाढतो. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला Rumination म्हणजेच नकारात्मक विचारांचे वारंवार चर्वितचर्वण असे म्हणतात. यात आपण समस्येवर उपाय शोधण्याऐवजी त्याच विचारांमध्ये अडकून राहतो.
काही लोक आपल्या आनंदाची जबाबदारी पूर्णपणे इतरांच्या हातात देतात. समोरच्या व्यक्तीने आपल्याशी चांगलं बोललं तर आनंदी राहायचं आणि तिने दुर्लक्ष केलं तर दुःखी व्हायचं. कुणी कौतुक केलं तर आत्मविश्वास वाढतो आणि कुणी टीका केली तर स्वतःबद्दल शंका निर्माण होते. अशा वेळी आपल्या भावनिक स्थितीवर इतरांचे नियंत्रण वाढत जाते. प्रत्येक व्यक्तीचे वर्तन आपण बदलू शकत नाही, पण त्या वर्तनाला किती महत्त्व द्यायचं हे नक्कीच शिकू शकतो.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःची तुलना इतरांशी करणे. सोशल मीडियावर दुसऱ्यांचे आनंदी क्षण, यश, आर्थिक प्रगती आणि सुंदर आयुष्य पाहून आपण स्वतःच्या आयुष्याकडे कमीपणाने पाहू लागतो. मात्र, आपण दुसऱ्यांच्या आयुष्यातील निवडक चांगले क्षण पाहत असतो, त्यांचा संपूर्ण संघर्ष नाही. सतत तुलना केल्यामुळे स्वतःबद्दल असमाधान निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे स्वतःची प्रगती इतरांशी मोजण्याऐवजी कालच्या स्वतःशी तुलना करायला शिका.
कधी कधी आपल्याला दुःख देणाऱ्या नात्यांमध्येही आपण स्वतःला अडकवून ठेवतो. समोरची व्यक्ती वारंवार अपमान करते, आपल्याला मानसिक त्रास देते, आपल्या भावनांचा आदर करत नाही, तरीही आपण परिस्थिती बदलण्याचा प्रयत्न करत नाही. यामागे एकटेपणाची भीती, भावनिक गुंतवणूक किंवा नातं तुटण्याची भीती असू शकते. अशा वेळी स्वतःच्या मानसिक आरोग्याला महत्त्व देणे आणि आवश्यक त्या मर्यादा निश्चित करणे गरजेचे असते.
मग स्वतःला दुःखाच्या या चक्रातून बाहेर कसं काढायचं? सर्वप्रथम आपल्या विचारांकडे लक्ष द्या. एखादी नकारात्मक भावना निर्माण झाली की स्वतःला विचारा, मी जे विचार करत आहे ते खरंच सत्य आहे का? मी परिस्थितीचा चुकीचा अर्थ लावत आहे का? या विचारांमुळे मला काही फायदा होतोय का? अशा प्रश्नांमुळे विचार आणि वास्तव यांमधील फरक समजण्यास मदत होते.
तसेच प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात नसते, हे स्वीकारायला शिका. जे बदलता येत नाही त्यासाठी स्वतःला सतत त्रास देण्यापेक्षा जे बदलता येऊ शकतं त्यावर लक्ष केंद्रित करा. स्वतःसाठी वेळ काढा, आवडीच्या गोष्टी करा, सकारात्मक लोकांच्या सहवासात राहा आणि स्वतःच्या भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. दुःख, चिंता किंवा निराशा दीर्घकाळ टिकून राहून दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल तर मानसशास्त्रज्ञांची मदत घेण्यास संकोच करू नका.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा, आयुष्यात घडणाऱ्या प्रत्येक दुःखाला आपण जबाबदार नसतो; पण स्वतःला सतत दुःख देणारे विचार, सवयी आणि काही निवडी ओळखण्याची जबाबदारी आपण नक्कीच घेऊ शकतो. स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःला समजून घ्या. कारण मानसिक शांतता मिळवण्याची सुरुवात परिस्थिती बदलण्यापेक्षा अनेकदा स्वतःकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्यापासून होते.
एकदा स्वतःला विचारा, मी खरंच परिस्थितीमुळे दुःखी आहे की परिस्थितीबद्दल सतत करत असलेल्या विचारांमुळे स्वतःला दुःखी ठेवत आहे?
धन्यवाद.

