आयुष्यात कधी ना कधी असा काळ येतो की आपण चाललो आहोत, पण कुठे चाललो आहोत हेच कळत नाही. बाहेरून सगळं ठीक दिसत असतं, पण आतून रिकामेपण, संभ्रम आणि गोंधळ जाणवतो. यालाच अनेक जण “दिशा हरवल्यासारखं वाटणं” असं म्हणतात. हे फक्त भावनिक वाक्य नाही. मानसशास्त्रीय दृष्टीने पाहिलं तर यामागे काही ठोस कारणं असतात.
सर्वात पहिलं कारण म्हणजे ओळखीचा प्रश्न. मानसशास्त्रज्ञ Erik Erikson यांनी व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या टप्प्यांमध्ये “ओळख विरुद्ध गोंधळ” हा टप्पा सांगितला आहे. विशेषतः किशोरवय आणि तरुणपणात “मी कोण?” हा प्रश्न खूप तीव्र होतो. आपण इतरांच्या अपेक्षांनुसार जगत राहिलो आणि स्वतःची ओळख शोधली नाही, तर पुढे जाऊन दिशा हरवल्यासारखं वाटू शकतं.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे बाह्य तुलना. सोशल मीडियावर इतरांचं यश, प्रवास, करिअर पाहून आपल्याला वाटू लागतं की आपण मागे पडलो आहोत. मानसशास्त्रात याला “social comparison” म्हणतात. संशोधन दाखवतं की सततची तुलना आत्मविश्वास कमी करते आणि स्वतःबद्दल असमाधान वाढवत जाते. मग आपली वाट चुकीची आहे का असा प्रश्न पडतो.
तिसरं कारण म्हणजे मूल्यांपासून दूर जाणं. आपल्याला खरोखर काय महत्त्वाचं वाटतं, आपण कोणत्या गोष्टींसाठी उभे आहोत, हे स्पष्ट नसेल तर निर्णय घेताना गोंधळ वाढतो. Viktor Frankl यांनी सांगितलं की माणसाला अर्थाची गरज असते. अर्थ नसेल तर मन रिकामं वाटतं. दिशा हरवण्यामागे अर्थाचा अभाव मोठं कारण असू शकतं.
चौथं कारण म्हणजे भावनिक थकवा. सतत ताण, जबाबदाऱ्या, अपयश किंवा नात्यांमधील संघर्ष यामुळे मन थकून जातं. अशा वेळी मेंदू निर्णय घेण्यापासून पळ काढतो. संशोधनानुसार दीर्घकाळ ताण असल्यास विचार करण्याची क्षमता कमी होते आणि भविष्य धूसर वाटू लागतं. त्यामुळे आपल्याला वाटतं की दिशा नाही, पण प्रत्यक्षात मनाला विश्रांतीची गरज असते.
पाचवं कारण म्हणजे परफेक्शनिझम. सगळं परिपूर्ण हवं, चूक नको, अपयश नको अशी अपेक्षा असेल तर आपण सुरुवातच करत नाही. चुकीची वाट निवडली तर काय होईल या भीतीमुळे आपण स्थिर राहतो. आणि स्थिर राहणंही कधी कधी दिशा हरवल्यासारखंच वाटतं.
आता प्रश्न असा की स्वतःची दिशा कशी शोधायची?
सर्वात आधी थांबा. दिशा शोधायची घाई करू नका. दररोज पाच ते दहा मिनिटं शांत बसून स्वतःला प्रश्न विचारा. मला खरोखर काय आवडतं? कोणत्या कामात वेळ कसा जातो कळत नाही? कोणत्या गोष्टींमुळे मन जिवंत वाटतं? हे प्रश्न साधे आहेत, पण उत्तरं खोल असतात.
दुसरं म्हणजे आपल्या मूल्यांची यादी करा. कुटुंब, स्वातंत्र्य, आर्थिक सुरक्षितता, सर्जनशीलता, समाजसेवा, शिकणं, स्थिरता यापैकी तुमच्यासाठी काय सर्वात महत्त्वाचं आहे? तीन ते पाच मूल्यं निवडा. पुढचे निर्णय या मूल्यांशी जुळतात का ते पाहा. दिशा म्हणजे मोठं ध्येयच असं नाही. दिशा म्हणजे तुमच्या मूल्यांशी सुसंगत चालणं.
तिसरं म्हणजे छोट्या प्रयोगांची पद्धत वापरा. लगेच मोठा निर्णय घेण्याऐवजी छोट्या पातळीवर प्रयत्न करा. नवीन कोर्स करा, एखाद्या क्षेत्रात इंटर्नशिप घ्या, आठवड्याच्या शेवटी वेगळं काम करून बघा. मेंदूला अनुभवातून स्पष्टता मिळते. विचार करत बसण्यापेक्षा अनुभव घेणं अधिक परिणामकारक ठरतं.
चौथं म्हणजे आपल्या कथेकडे बघा. आतापर्यंत आयुष्यात कोणत्या प्रसंगांनी तुम्हाला घडवलं? कोणत्या अडचणींवर तुम्ही मात केली? यातून तुमच्या ताकदी दिसतात. संशोधन सांगतं की जे लोक आपल्या आयुष्याला अर्थपूर्ण कथा म्हणून पाहतात त्यांना निर्णय घेणं सोपं जातं. कारण त्यांना आपल्या प्रवासाची दिशा दिसू लागते.
पाचवं म्हणजे मर्यादित तुलना करा. इतरांकडून प्रेरणा घ्या, पण मोजमाप करू नका. प्रत्येकाची सुरुवात, परिस्थिती, गती वेगळी असते. स्वतःच्या कालच्या रूपाशी तुलना करा. आज थोडं पुढे गेलात का हे पहा.
सहावं म्हणजे शरीर आणि मनाची काळजी घ्या. झोप, आहार, व्यायाम यांचा थेट परिणाम विचारक्षमतेवर होतो. संशोधन दाखवतं की नियमित व्यायाम केल्याने निर्णयक्षमता सुधारते आणि मन सकारात्मक राहते. दिशा शोधण्यासाठी स्पष्ट मन आवश्यक असतं.
सातवं म्हणजे मार्गदर्शन घ्या. विश्वासू मित्र, कुटुंबीय किंवा समुपदेशक यांच्याशी बोला. कधी कधी आपण स्वतःबद्दल जे पाहू शकत नाही ते इतरांना दिसतं. संवादामुळे विचारांना दिशा मिळते.
आठवं म्हणजे अपयशाला अर्थ द्या. एखादी वाट चुकीची ठरली तर ती पूर्ण आयुष्याची चूक नसते. ती माहिती असते. कोणती दिशा आपल्यासाठी नाही हे कळणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. हा दृष्टिकोन ठेवल्यास भीती कमी होते आणि प्रयोग करण्याची तयारी वाढते.
दिशा शोधणं म्हणजे एकदाच सापडणारी गोष्ट नाही. आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर ती बदलू शकते. करिअर, नाती, आरोग्य, वैयक्तिक वाढ या सगळ्यांमध्ये वेगवेगळ्या दिशा असू शकतात. महत्त्वाचं म्हणजे आपण जागरूक आहोत का. आपण स्वतःशी प्रामाणिक आहोत का.
जर सध्या तुम्हाला दिशा हरवल्यासारखं वाटत असेल तर स्वतःला दोष देऊ नका. हा टप्पा अनेकांच्या आयुष्यात येतो. हा गोंधळ म्हणजे शेवट नाही. तो शोधाची सुरुवात असू शकतो. थोडं थांबा, स्वतःकडे वळा, आपल्या मूल्यांशी पुन्हा जोडा आणि छोट्या पावलांनी पुढे जा. दिशा दूर कुठेतरी नाही. ती तुमच्या आतल्या स्पष्टतेत लपलेली असते. ती शोधण्यासाठी धैर्य, संयम आणि स्वतःवर विश्वास लागतो.
धन्यवाद.