“स्त्रियांना पैसे कमवायचे असतात, कारण त्यांना स्वतंत्र व्हायचं असतं,” हे आपण अनेकदा ऐकतो. पण स्त्रीच्या पैशांशी असलेल्या नात्यामागे केवळ आर्थिक गरज नसते. त्यामागे स्वातंत्र्य, सुरक्षितता, आत्मविश्वास, स्वतःची ओळख, निर्णय घेण्याची क्षमता आणि भविष्यासंबंधीची चिंता अशा अनेक मानसशास्त्रीय गरजा असू शकतात. प्रत्येक स्त्रीची परिस्थिती आणि कारण वेगळं असतं. त्यामुळे “सगळ्या स्त्रिया पैसे कमावतात कारण…” असं एकच कारण सांगणं योग्य ठरणार नाही.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पैसा हा फक्त वस्तू खरेदी करण्याचं साधन नाही. पैसा एखाद्या व्यक्तीला निवडीची क्षमता देऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखादी महिला नोकरी करते आणि तिचं स्वतःचं उत्पन्न आहे. घरात एखादा महत्त्वाचा निर्णय घ्यायचा असेल, तर तिला स्वतःच्या मतावर आर्थिकदृष्ट्या उभं राहण्याचा आत्मविश्वास असू शकतो. तिला एखादी गोष्ट आवडत असेल, तर प्रत्येक छोट्या खर्चासाठी कोणाकडे पैसे मागण्याची गरज पडत नाही. ही भावना अनेकदा पैशापेक्षा मोठी असते.
याला मानसशास्त्रात autonomy म्हणजे स्वायत्तता या संकल्पनेशी जोडता येतं. Self-Determination Theory नुसार माणसाला स्वतःच्या आयुष्याबद्दल काही प्रमाणात नियंत्रण आणि निवड करण्याची गरज असते. स्वतःचं उत्पन्न ही गरज पूर्ण करण्यासाठी मदत करू शकतं. उदाहरणार्थ, एखादी महिला अनेक वर्षे घर सांभाळत असेल आणि नंतर छोटा व्यवसाय सुरू करत असेल, तर तिच्यासाठी त्या व्यवसायातून मिळणारे पाच-दहा हजार रुपयेही खूप महत्त्वाचे असू शकतात. कारण त्या पैशांसोबत “मी स्वतः काही करू शकते” ही भावना जोडलेली असते.
पैशांचा संबंध सुरक्षिततेशी देखील आहे. आयुष्यात आजारपण, नोकरी जाणं, मुलांचं शिक्षण, घरातील अचानक येणारा खर्च किंवा वैवाहिक आयुष्यातील बदल अशा अनेक अनिश्चितता असतात. स्वतःकडे काही आर्थिक साधनं असणं व्यक्तीला भविष्यातील संकटांशी सामना करण्याची मानसिक तयारी देऊ शकतं. उदाहरणार्थ, एखादी महिला दर महिन्याला आपल्या उत्पन्नातील काही रक्कम बचत करते. कदाचित ती आज त्या पैशांचा वापर करणार नाही. पण “गरज पडली तर माझ्याकडे माझे पैसे आहेत” ही भावना तिची आर्थिक चिंता कमी करू शकते.
स्त्रियांना पैसे कमवायचे असण्यामागे आत्मसन्मानाची गरज देखील असू शकते. अनेक महिलांना बालपणापासून “तू हे करू शकत नाहीस”, “तुला आर्थिक गोष्टींची काय माहिती?” किंवा “तुझं काम घर सांभाळणं” अशा संदेशांचा अनुभव आलेला असतो. अशा परिस्थितीत शिक्षण घेणं, नोकरी करणं किंवा स्वतःचा व्यवसाय उभा करणं हे केवळ पैसे मिळवण्याचं माध्यम राहत नाही. ते स्वतःच्या क्षमतेचा अनुभव घेण्याचा मार्ग बनू शकतं.
याचा एक साधा दैनंदिन उदाहरण विचार करा. एखादी महिला घर, मुलं आणि नोकरी या तिन्ही गोष्टी सांभाळते. महिन्याच्या शेवटी तिच्या खात्यात पगार जमा झाल्यावर तिला फक्त आर्थिक फायदा होत नाही. “माझ्या मेहनतीची किंमत आहे”, “मी माझ्या कुटुंबाला हातभार लावते” आणि “माझ्याकडे स्वतःची कमाई आहे” अशी भावना तिच्या आत्मविश्वासाला बळ देऊ शकते. अर्थात, प्रत्येक स्त्रीला आत्मसन्मान मिळवण्यासाठी नोकरी किंवा उत्पन्न आवश्यकच आहे, असं नाही. पण अनेक महिलांसाठी आर्थिक सहभाग हा आत्मविश्वास वाढवणारा अनुभव असतो.
स्वतःची ओळख हा आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. लग्नानंतर किंवा मातृत्वानंतर काही महिलांची ओळख हळूहळू फक्त “पत्नी”, “आई” किंवा “सून” अशा भूमिकांपुरती मर्यादित झाल्यासारखी वाटू शकते. अशावेळी नोकरी, व्यवसाय, कला, शिक्षण किंवा इतर आर्थिकदृष्ट्या सक्रिय काम त्यांना “मी याशिवायही एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे” ही जाणीव देऊ शकतं.
उदाहरणार्थ, एक महिला चांगली शिक्षित आहे. लग्नानंतर ती काही वर्षे घर आणि मुलांमध्ये व्यस्त राहते. नंतर ती पुन्हा नोकरी सुरू करते. पहिल्या काही महिन्यांत मिळणारा पगार फार मोठा नसला तरी तिच्यासाठी ऑफिसला जाणं, नवीन कौशल्य शिकणं, सहकाऱ्यांशी संवाद साधणं आणि स्वतःच्या कामाचं कौतुक मिळणं महत्त्वाचं ठरतं. तिच्या मानसिक समाधानाचा स्रोत फक्त पगार नसतो; तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला पुन्हा मिळणारी जागा हा त्यातील मोठा भाग असतो.
काही महिलांसाठी पैसा म्हणजे इतरांवर आर्थिक अवलंबित्व कमी करणं. याचा अर्थ कुटुंबातील पुरुष व्यक्ती चुकीची आहे किंवा स्त्रीने कोणावरही अवलंबून राहू नये असा नाही. परस्पर अवलंबित्व हे कुटुंबातील निरोगी नात्याचा भाग असू शकतं. पण पूर्ण आर्थिक अवलंबित्वामुळे एखाद्या व्यक्तीला स्वतःचे निर्णय घेण्याबाबत असहाय वाटू शकतं. स्वतःचं उत्पन्न अशा परिस्थितीत निर्णयक्षमता वाढवू शकतं.
याच कारणामुळे आर्थिक स्वावलंबनाचा संबंध मानसिक आरोग्याशी देखील जोडला जातो. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपल्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सतत दुसऱ्याच्या परवानगीची किंवा पैशांची आवश्यकता असते, तेव्हा काही परिस्थितीत तणाव, असुरक्षितता किंवा असहायतेची भावना वाढू शकते. मात्र हे सर्व महिलांना लागू होतं असं म्हणता येणार नाही. कुटुंबातील आर्थिक व्यवस्था, नातेसंबंध, सामाजिक परिस्थिती आणि व्यक्तिमत्त्व यानुसार अनुभव बदलतात.
पैसे कमावण्यामागे स्वप्नं आणि ध्येय देखील असतात. स्वतःचं घर घ्यायचं, मुलांच्या शिक्षणासाठी पैसे बाजूला ठेवायचे, आई-वडिलांना मदत करायची, प्रवास करायचा, स्वतःचा व्यवसाय सुरू करायचा किंवा निवृत्तीनंतर सुरक्षित जीवन जगायचं, अशा अनेक इच्छा असू शकतात. अशा वेळी पैसा हा अंतिम उद्देश नसतो. पैसा हा एखाद्या मोठ्या जीवनध्येयापर्यंत पोहोचण्याचं साधन असतो.
मात्र इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. पैसा आणि आनंद यांचं नातं सरळ रेषेत नसतं. उत्पन्न वाढलं की प्रत्येक वेळी समाधान त्याच प्रमाणात वाढेलच असं नाही. सतत जास्त कमाई, इतरांशी तुलना, सोशल मीडियावर दिसणारी जीवनशैली आणि “माझ्याकडे पुरेसे नाही” ही भावना व्यक्तीला अधिकाधिक कमाईच्या चक्रात अडकवू शकते. त्यामुळे पैसा कमावणं महत्त्वाचं असलं तरी पैशांचा वापर कशासाठी केला जातो आणि त्याचा आपल्या जीवनातील अर्थ काय आहे, हे अधिक महत्त्वाचं ठरू शकतं.
त्यामुळे “स्त्रियांना पैसे का कमवायचे असतात?” या प्रश्नाचं एकच उत्तर नाही. कुणासाठी पैसा स्वातंत्र्य असतो, कुणासाठी सुरक्षितता, कुणासाठी स्वतःची ओळख, कुणासाठी कुटुंबाला आधार, तर कुणासाठी स्वप्न पूर्ण करण्याचं साधन. आणि काही महिलांसाठी पैसा कमावण्याची इच्छा या सगळ्यांच्या मिश्रणातून तयार झालेली असते.
शेवटी, स्त्री पैसे कमावते की नाही यापेक्षा तिच्या आर्थिक निवडीचा आदर होणं महत्त्वाचं आहे. एखाद्या महिलेला करिअर करायचं असेल तर तिच्या महत्त्वाकांक्षेला कमी लेखू नये. एखाद्या महिलेला काही काळ घर सांभाळायचं असेल तर तिच्या निर्णयालाही कमी लेखू नये. मानसशास्त्र आपल्याला एवढंच सांगतं की माणसाच्या आर्थिक वर्तनामागे केवळ पैशांची गरज नसते; त्यामागे स्वायत्तता, सुरक्षितता, आत्मसन्मान, ओळख, नाती आणि भविष्यासंबंधीच्या अपेक्षा यांचा मोठा सहभाग असतो.
म्हणूनच स्त्रीच्या हातात येणाऱ्या पैशाची खरी किंमत फक्त त्या पैशाच्या रकमेने ठरत नाही. कधी कधी त्या पैशांसोबत येणारी भावना अधिक महत्त्वाची असते: “माझ्या आयुष्याबद्दल काही निर्णय मी स्वतः घेऊ शकते.”
धन्यवाद.