एका ठराविक वयानंतर आपल्याला शांत गाणी का आवडतात? हा प्रश्न खूप जणांना पडतो. लहानपणी आणि तरुणपणी जलद, मोठ्या आवाजाची, बीट असलेली गाणी आवडतात. पण जसजसं वय वाढतं तसं अनेकांना हळुवार, अर्थपूर्ण, शांत संगीत जास्त आवडू लागते. यामागे फक्त आवड बदलली असे नसते, तर त्यामागे मानसशास्त्रीय आणि मेंदूशी संबंधित कारणे असतात.
मानसशास्त्रातील संशोधन सांगते की वयानुसार आपल्या भावनांचे स्वरूप बदलत जाते. तरुण वयात मेंदूतील डोपामिनचे प्रमाण जास्त सक्रिय असते. त्यामुळे नवीन, जोरदार, उत्साही अनुभव आपल्याला आकर्षित करतात. जलद गाणी, डान्स म्युझिक, मोठा आवाज हे सगळं त्या वयाच्या उर्जेशी जुळतं. पण जसजसं वय वाढतं तसं माणूस स्थिरतेकडे झुकतो. त्याला शांतता, अर्थपूर्ण संवाद आणि भावनिक खोली महत्त्वाची वाटू लागते.
मेंदूतील अमिग्डला आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स या भागांचा भावनांवर मोठा प्रभाव असतो. वयानुसार प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स अधिक संतुलित निर्णय घेण्यात मदत करतो. त्यामुळे आपण उत्तेजनापेक्षा स्थिरता निवडतो. शांत गाणी मेंदूला रिलॅक्स सिग्नल देतात. त्याने हृदयाचे ठोके मंद होतात, श्वास नियमित होतो आणि शरीरातील ताण कमी होतो. म्हणूनच शांत संगीत ऐकताना मन प्रसन्न वाटते.
संशोधन असेही सांगते की वयानुसार माणूस भूतकाळाशी जास्त जोडला जातो. जुन्या आठवणी, अनुभव, नाती यांना अधिक महत्त्व मिळते. शांत गाणी बहुतेक वेळा शब्दप्रधान आणि भावनिक असतात. त्यातील अर्थ, आठवणी आणि भावना आपल्या अनुभवांशी जोडल्या जातात. त्यामुळे ती गाणी आपल्याला आपलीच कथा सांगत आहेत असे वाटते.
सोशिओइमोशनल सेलेक्टिव्हिटी थिअरी या मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, जसजसं माणूस वयस्कर होतो तसं तो दीर्घकालीन ध्येयांपेक्षा भावनिक समाधान देणाऱ्या गोष्टी निवडतो. म्हणजेच, त्याला आनंद, शांतता आणि जवळीक महत्त्वाची वाटते. शांत संगीत हे भावनिक समाधान देणारे असते. त्यामुळे वयानुसार त्याकडे ओढ वाढते.
ताणतणाव हा देखील एक महत्त्वाचा घटक आहे. आयुष्यात जबाबदाऱ्या वाढतात, कामाचा ताण वाढतो, नात्यांची गुंतागुंत वाढते. अशा वेळी मेंदू सतत उत्तेजन सहन करू शकत नाही. त्याला विश्रांती हवी असते. शांत संगीत हा मेंदूसाठी छोटासा ब्रेक असतो. काही संशोधनांनुसार, मंद गतीचे संगीत कोर्टिसोल म्हणजे ताण हार्मोन कमी करण्यास मदत करते.
याशिवाय झोपेचा पॅटर्नही बदलतो. वयानुसार झोप हलकी होते. मोठ्या आवाजाची गाणी त्रासदायक वाटू लागतात. त्याउलट शांत संगीत झोपेपूर्वी ऐकल्यास मेंदू रिलॅक्स होतो. त्यामुळे झोपेची गुणवत्ता सुधारते. म्हणून अनेकांना रात्री शांत गाणी ऐकण्याची सवय लागते.
भावनिक परिपक्वता हा देखील महत्त्वाचा मुद्दा आहे. तरुण वयात आपल्याला बाहेरचे जग जिंकायचे असते. पण पुढे जाऊन माणूस स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. अंतर्मुख विचार वाढतात. शांत गाणी या अंतर्मुख प्रवासाला साथ देतात. शब्द, स्वर आणि संगीताचा मंद वेग आपल्याला स्वतःकडे पाहायला लावतो.
संगीत आणि आठवणी यांचा मेंदूत घट्ट संबंध असतो. हिप्पोकॅम्पस हा भाग आठवणी साठवतो. एखादं गाणं ऐकलं की जुनी घटना, व्यक्ती किंवा ठिकाण आठवते. वयानुसार आठवणींना अधिक भावनिक रंग मिळतो. शांत गाणी या आठवणींना सौम्यपणे जागं करतात. त्यामुळे मनात गोड कडू भावना निर्माण होतात, ज्या आपल्याला आवडतात.
आणखी एक कारण म्हणजे संवेदनशीलता. काही अभ्यासानुसार वयानुसार आवाजाबद्दलची सहनशीलता कमी होते. मोठा, तीव्र आवाज त्रासदायक वाटू शकतो. त्यामुळे माणूस नैसर्गिकपणे सौम्य आणि संतुलित ध्वनी निवडतो. हे मेंदूची स्वतःची संरक्षण यंत्रणा आहे.
तसेच जीवनातील प्राधान्यक्रम बदलतात. आधी पार्टी, मित्र, मजा हे केंद्रस्थानी असतात. नंतर कुटुंब, आरोग्य, मानसिक शांतता महत्त्वाची होते. शांत गाणी ही या नव्या प्राधान्यांशी जुळतात. ती नात्यांबद्दल, जीवनाबद्दल, अनुभवांबद्दल बोलतात. त्यामुळे ती अधिक जवळची वाटतात.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येकाला ठराविक वयानंतर फक्त शांत गाणीच आवडतात. व्यक्तिमत्त्व, संस्कार, अनुभव यावरही संगीताची आवड ठरते. काही लोक आयुष्यभर उत्साही गाणी ऐकतात. पण मोठ्या प्रमाणात पाहिले तर वयानुसार संगीताची आवड अधिक भावनिक आणि शांत दिशेने झुकते.
शांत संगीत ऐकणे ही एक प्रकारची सेल्फ केअर सवयही असू शकते. जसे ध्यान, श्वसन व्यायाम, चालणे यामुळे मन शांत होते, तसेच मंद संगीतही मनाला स्थिर करते. काही थेरपी पद्धतींमध्ये म्युझिक थेरपी वापरली जाते. यात मंद आणि सौम्य ध्वनींचा वापर करून चिंता आणि नैराश्य कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
शेवटी, संगीत ही फक्त करमणूक नाही. ते आपल्या भावनिक अवस्थेचे प्रतिबिंब असते. आपण जसे बदलतो, तसे आपले संगीत बदलते. तरुणपणी ऊर्जा जास्त असते, म्हणून जलद गाणी आवडतात. पुढे अनुभव वाढतात, जबाबदाऱ्या वाढतात, विचारांची खोली वाढते. तेव्हा मनाला शांतता हवी असते. आणि ही शांतता आपल्याला हळुवार, अर्थपूर्ण गाण्यांमध्ये सापडते.
म्हणूनच एका ठराविक वयानंतर शांत गाणी आवडणे ही कमकुवतपणाची किंवा कंटाळवाणेपणाची खूण नाही. उलट ती भावनिक परिपक्वतेची आणि स्वतःला समजून घेण्याच्या प्रवासाची खूण असू शकते. आपल्या मनाची गरज बदलली की संगीताची निवडही बदलते. आणि हे बदलणे पूर्णपणे नैसर्गिक आहे.
धन्यवाद.