अपूर्ण राहिलेल्या गोष्टी मनात का रेंगाळतात हा प्रश्न जवळजवळ प्रत्येकाला कधी ना कधी पडतो. एखादं नातं अर्धवट संपलेलं असो, अपूर्ण राहिलेलं शिक्षण असो, न सांगितलेली माफी असो किंवा पूर्ण न झालेलं स्वप्न असो, मन त्या गोष्टीला वारंवार परत उचलून पाहत राहतं. जणू काही आतून आवाज येत असतो, “हे अजून संपलेलं नाही.”
मानसशास्त्रात याला समजावून सांगणारा एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. तो म्हणजे Zeigarnik Effect. या सिद्धांतानुसार, पूर्ण झालेल्या कामांपेक्षा अपूर्ण कामं मनात जास्त ठसतात. संशोधनात असं दिसून आलं की एखादं काम मध्येच थांबलं तर ते पूर्ण करण्याची मानसिक उर्जा अजूनही सक्रिय राहते. काम पूर्ण झालं की मेंदू त्या फाईलला बंद करतो. पण अपूर्ण राहिलं तर ती फाईल उघडीच राहते.
यामागे मेंदूची कार्यपद्धती कारणीभूत असते. आपला मेंदू पॅटर्न पूर्ण करण्याकडे झुकतो. एखादी गोष्ट सुरू झाली की तिचा शेवट काय होईल हे जाणून घ्यायची त्याला सवय असते. जेव्हा शेवट मिळत नाही तेव्हा एक प्रकारची अस्वस्थता तयार होते. ही अस्वस्थता आपल्याला त्या गोष्टीची आठवण करून देत राहते.
अपूर्ण नात्यांचं उदाहरण घ्या. जर एखादं नातं स्पष्ट संवादाने संपलं, तर दुखः होईल, पण हळूहळू मन स्वीकारायला लागतं. पण जर नातं अचानक तुटलं, कारण समजलं नाही, प्रश्न अनुत्तरित राहिले, तर मन सतत “का?” विचारत राहतं. हा “का” हा शब्दच मनाला अडकवून ठेवतो. उत्तर न मिळालेलं प्रश्नच मनात जास्त काळ टिकतो.
यामध्ये भावना खूप मोठी भूमिका बजावतात. ज्या गोष्टींशी आपली भावनिक गुंतवणूक जास्त असते, त्या गोष्टी अपूर्ण राहिल्या की त्यांचा परिणामही खोलवर होतो. भावनांनी रंगलेली आठवण साध्या आठवणीपेक्षा जास्त काळ टिकते. म्हणूनच अपूर्ण प्रेम, अपूर्ण स्वप्न, अपूर्ण संवाद हे जास्त रेंगाळतात.
अपूर्णतेमुळे आपल्या ओळखीवरही परिणाम होतो. आपण स्वतःला कसं पाहतो यामध्ये आपल्या यशापयशाचा वाटा असतो. जर एखादं महत्त्वाचं ध्येय अपूर्ण राहिलं, तर आपल्याला स्वतःबद्दल शंका यायला लागते. “मी खरंच सक्षम आहे का?” हा प्रश्न मनात उठतो. ही शंका त्या अपूर्ण गोष्टीला पुन्हा पुन्हा पुढे आणते.
काही वेळा अपूर्णता ही भीतीमुळेही निर्माण होते. आपण एखादं काम सुरू करतो, पण अपयशाची भीती वाटल्यामुळे मध्येच थांबतो. बाहेरून काम थांबतं, पण आतून त्याचं ओझं राहातं. मेंदूला माहित असतं की ही गोष्ट आपण पूर्ण करू शकलो असतो. त्यामुळे एक प्रकारचं अपराधीपण तयार होतं. हे अपराधीपणही त्या आठवणीला जिवंत ठेवतं.
रुमिनेशन म्हणजेच एकाच विचारावर सतत फिरत राहणं ही प्रक्रिया इथे दिसते. संशोधन सांगतं की जेव्हा एखादी गोष्ट अपूर्ण राहते, तेव्हा मन त्यावर उपाय शोधण्याचा प्रयत्न करत राहतं. उपाय मिळाला नाही की विचार पुन्हा सुरू होतो. हा विचारांचा गोलाकार प्रवास थांबत नाही.
बालपणातील अनुभवही यात भूमिका बजावतात. जर लहानपणी आपल्याला अपूर्ण गोष्टींबद्दल दोष दिला गेला असेल, “तू कधीच पूर्ण करत नाहीस” असं ऐकायला मिळालं असेल, तर मोठेपणी अपूर्णता आपल्याला जास्त टोचते. ती फक्त एक घटना राहत नाही, तर स्वतःच्या मूल्याशी जोडली जाते.
सोशल मीडियामुळेही तुलना वाढली आहे. इतरांचे पूर्ण झालेले टप्पे पाहून आपली अपूर्णता जास्त ठळक वाटते. त्यामुळे मन त्या राहिलेल्या गोष्टीकडे पुन्हा वळतं. तुलना जितकी वाढते तितकी अपूर्णतेची जाणीव तीव्र होते.
मात्र अपूर्णता नेहमीच नकारात्मक नसते. काही वेळा ती प्रेरणा बनू शकते. अपूर्ण राहिलेलं ध्येय आपल्याला पुन्हा उभं राहायला शिकवतं. पण त्यासाठी त्या गोष्टीकडे जिज्ञासेने पाहणं गरजेचं असतं, दोषारोपाने नाही.
अपूर्ण गोष्टी मनात रेंगाळू नयेत यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय उपयोगी पडतात. पहिलं म्हणजे स्पष्टता. स्वतःशी प्रामाणिकपणे विचार करणं, “ही गोष्ट खरंच मला पूर्ण करायची आहे का?” काही वेळा आपण फक्त समाजाच्या अपेक्षेमुळे एखाद्या गोष्टीला धरून बसतो.
दुसरं म्हणजे प्रतीकात्मक पूर्णता. जर प्रत्यक्ष पूर्णता शक्य नसेल, तर लिहून, बोलून किंवा स्वतःला पत्र लिहून त्या गोष्टीला शेवट देणं. मेंदूला एक संकेत मिळतो की प्रक्रिया संपली आहे.
तिसरं म्हणजे छोटे टप्पे. मोठं ध्येय अपूर्ण राहिलं असेल, तर त्याला छोट्या भागांत विभागणं. प्रत्येक छोटा टप्पा पूर्ण झाला की मेंदूला समाधान मिळतं. हळूहळू अपूर्णतेचं ओझं कमी होतं.
स्वतःबद्दल करुणा ठेवणंही महत्त्वाचं आहे. प्रत्येक गोष्ट पूर्ण होईलच असं नाही. काही गोष्टी परिस्थितीमुळे अपूर्ण राहतात. त्याचा अर्थ आपण अपूर्ण आहोत असा होत नाही. हे समजणं मनाला हलकं करतं.
शेवटी, अपूर्ण राहिलेल्या गोष्टी मनात रेंगाळतात कारण मेंदूला शेवट हवा असतो, भावनांना उत्तर हवं असतं आणि ओळखीला स्पष्टता हवी असते. जेव्हा आपण त्या अपूर्णतेकडे पळ काढण्याऐवजी शांतपणे पाहायला शिकतो, तेव्हा हळूहळू मन त्या फाईल्स बंद करायला लागतं. पूर्णता ही कधी बाहेरून मिळते, कधी आतून निर्माण करावी लागते. आणि जेव्हा आपण आतून शेवट देतो, तेव्हा अपूर्णता सुद्धा आपल्याला शिकवण देऊन शांत होते.
धन्यवाद.