आपण ज्या गोष्टीची भीती बाळगतो तीच गोष्ट वारंवार घडते, असा अनेकांचा अनुभव असतो. एखादा विद्यार्थी सतत मनात म्हणत असतो की “माझं पेपर खराब जाणार”, आणि खरंच पेपरमध्ये चुका होतात. एखाद्या व्यक्तीला सतत नातं तुटण्याची भीती वाटते, आणि शेवटी नात्यात तणाव वाढतो. मग प्रश्न पडतो की ही केवळ योगायोग आहे का? की भीतीमुळे काही मानसशास्त्रीय प्रक्रिया सुरू होतात?
मानसशास्त्रात याला “self-fulfilling prophecy” म्हणजे स्वतःच सत्य ठरवणारी भाकीत अशी संकल्पना सांगितली जाते. आपण जे सतत विचार करतो, त्यानुसार आपलं वर्तन नकळत बदलतं. आणि तेच वर्तन पुढे जाऊन त्या भीतीला खरं ठरवतं. संशोधनात दिसून येतं की मेंदू आपल्याला ज्या गोष्टीची अपेक्षा आहे, त्याकडे जास्त लक्ष देतो. त्यामुळे आपण भीतीशी संबंधित संकेत पटकन ओळखतो आणि त्यावर जास्त प्रतिक्रिया देतो.
भीती ही शरीरात तणाव निर्माण करते. भीती वाटली की शरीरात स्ट्रेस हार्मोन्स वाढतात. हृदयाची गती वाढते, लक्ष विचलित होतं, विचारांमध्ये गोंधळ होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती असल्यास अभ्यास करतानाही मनात नकारात्मक विचार सुरू असतात. त्यामुळे एकाग्रता कमी होते. अभ्यास पूर्ण असूनही पेपर लिहिताना घाबरल्यामुळे आठवण कमी होते. म्हणजे भीतीने कामगिरीवर परिणाम केला.
यामागे “confirmation bias” ही मानसिक प्रवृत्तीही काम करते. आपण ज्या गोष्टीवर विश्वास ठेवतो, त्याला पुष्टी देणारे पुरावे आपण पटकन स्वीकारतो. समजा एखाद्याला वाटतं की “लोक मला पसंत करत नाहीत.” तर तो व्यक्ती छोट्या दुर्लक्षालाही मोठं करून पाहतो. कोणी उत्तर देण्यास उशीर केला, तर त्याला वाटतं की समोरचा मुद्दाम टाळतोय. अशा प्रकारे त्याचा विश्वास अधिक मजबूत होतो.
भीतीमुळे आपल्या वर्तनात सूक्ष्म बदल होतात. उदाहरणार्थ, नातं तुटेल या भीतीने एखादी व्यक्ती जास्त नियंत्रण ठेवू लागते, वारंवार विचारपूस करते, संशय घेते. समोरच्या व्यक्तीला हे दडपण वाटू लागतं. शेवटी नात्यात खरंच अंतर वाढतं. सुरुवातीची भीतीच नातं बिघडवण्याचं कारण ठरते.
मेंदूतील amygdala हा भाग भीतीशी संबंधित आहे. जेव्हा आपण एखादी परिस्थिती धोकादायक म्हणून ओळखतो, तेव्हा amygdala तात्काळ शरीराला सजग करते. परंतु अनेक वेळा धोका प्रत्यक्षात नसतो, तो फक्त आपल्या कल्पनेत असतो. तरीही शरीराची प्रतिक्रिया खरी असते. त्यामुळे वारंवार भीतीची कल्पना केल्यास मेंदू त्या विचाराला खरा अनुभव समजू लागतो.
लहानपणीचे अनुभवही यात महत्त्वाचे असतात. जर एखाद्या मुलाला वारंवार अपयश किंवा टीका अनुभवायला मिळाली असेल, तर त्याच्या मनात “मी अपयशी आहे” अशी ओळख तयार होऊ शकते. पुढे मोठेपणी नवीन संधी मिळाल्यावरही तो आत्मविश्वासाने प्रयत्न करत नाही. त्याची भीती त्याला पूर्ण क्षमतेने काम करू देत नाही. त्यामुळे निकाल अपेक्षेप्रमाणे येत नाही आणि त्याचा जुना विश्वास पुन्हा दृढ होतो.
भीतीचा आणखी एक परिणाम म्हणजे टाळण्याची सवय. ज्या गोष्टीची भीती वाटते, ती आपण टाळतो. उदाहरणार्थ, सार्वजनिक बोलण्याची भीती असल्यास संधी टाळल्या जातात. त्यामुळे सराव होत नाही. सराव नसल्यामुळे आत्मविश्वास वाढत नाही. पुढच्या वेळी पुन्हा तीच भीती अधिक तीव्र वाटते. म्हणजे भीती कायम राहते कारण आपण तिचा सामना करत नाही.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की आपल्या विचार, भावना आणि वर्तन यांच्यात घट्ट संबंध आहे. नकारात्मक विचारांमुळे नकारात्मक भावना निर्माण होतात, आणि त्यातून तसंच वर्तन घडतं. जर आपण सतत “काहीतरी वाईट होणार” असा विचार केला, तर मन आणि शरीर सतत तणावात राहतात. या तणावामुळे निर्णय क्षमता कमी होते आणि चुका वाढतात.
भीती वारंवार घडण्यामागे आणखी एक कारण म्हणजे लक्ष केंद्रीत होणं. मेंदूला जे महत्त्वाचं वाटतं, त्याकडे तो जास्त लक्ष देतो. जर आपल्याला एखाद्या आजाराची भीती वाटत असेल, तर शरीरातील छोट्या संवेदनाही आपल्याला मोठ्या वाटू लागतात. आपण वारंवार त्या लक्षणांकडे लक्ष देतो. त्यामुळे ती भीती वाढत जाते.
परंतु याचा अर्थ असा नाही की भीतीमुळे नेहमीच वाईटच घडतं. योग्य पद्धतीने हाताळली तर भीती आपल्याला सजगही ठेवू शकते. उदाहरणार्थ, अपयशाची थोडी भीती असल्यास आपण अधिक तयारी करतो. फरक इतकाच की भीती नियंत्रणात आहे का, की ती आपल्याला नियंत्रित करते.
भीतीवर मात करण्यासाठी काही मानसशास्त्रीय उपाय उपयोगी पडतात. पहिला उपाय म्हणजे आपल्या विचारांची तपासणी. “ही भीती तथ्यांवर आधारित आहे का, की केवळ अंदाज आहे?” असा प्रश्न स्वतःला विचारणं महत्त्वाचं. दुसरा उपाय म्हणजे छोट्या पावलांनी भीतीचा सामना करणं. हळूहळू अनुभव घेतल्यास मेंदूला कळतं की परिस्थिती इतकी धोकादायक नाही.
तिसरा उपाय म्हणजे स्वतःबद्दलची ओळख बदलणं. “मी नेहमी अपयशी ठरतो” या वाक्याऐवजी “मी शिकतो आणि सुधारतो” असा विचार अंगीकारणं. संशोधनात दिसून येतं की growth mindset असलेल्या व्यक्ती भीतीकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहतात.
शेवटी, आपण ज्या गोष्टीची भीती बाळगतो तीच वारंवार घडते असं वाटण्यामागे आपल्या विचारांचा, अपेक्षांचा आणि वर्तनाचा मोठा वाटा असतो. भीती ही बाहेरील परिस्थितीपेक्षा आपल्या आतल्या अर्थ लावण्याच्या पद्धतीशी जास्त संबंधित असते. जर आपण आपल्या विचारांची जाणीव ठेवली, त्यांना प्रश्न विचारले आणि हळूहळू भीतीचा सामना केला, तर ही साखळी तोडता येते.
भीती टाळण्याची गोष्ट नाही, ती समजून घेण्याची गोष्ट आहे. कारण जेव्हा आपण भीतीकडे शांतपणे पाहायला शिकतो, तेव्हा तीच भीती आपल्याला अडवण्याऐवजी पुढे नेण्याचं काम करू शकते.
धन्यवाद.