लोकांना खूश ठेवण्याची अती सवय ही वरवर पाहता चांगली वाटते. कारण अशा व्यक्ती नम्र असतात, मदत करणाऱ्या असतात आणि कुणालाही दुखावू नये म्हणून काळजी घेतात. पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर ही सवय अनेकदा आतल्या भीतीतून, असुरक्षिततेतून आणि स्वीकार मिळवण्याच्या तीव्र गरजेतून तयार होते.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की लहानपणी ज्या मुलांना प्रेम आणि कौतुक अटींवर मिळतं, त्यांच्यात पुढे जाऊन लोकांना खूश ठेवण्याची प्रवृत्ती वाढते. उदाहरणार्थ, “तू चांगला वागलास तरच आम्ही खुश” किंवा “इतरांना त्रास दिलास तर आम्ही नाराज होऊ” अशा संदेशांमुळे मुलाच्या मनात एक ठाम समज तयार होतो की मला प्रेम मिळवण्यासाठी सतत चांगलंच वागावं लागेल. हळूहळू हे वागणं त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनतं.
अटॅचमेंट थिअरीमध्ये सांगितलं आहे की ज्या व्यक्तींना सुरक्षित भावनिक आधार मिळत नाही, त्या पुढे जाऊन नात्यांमध्ये जास्त असुरक्षित होतात. त्यांना सतत भीती वाटत राहते की लोक मला सोडून जातील का? त्यामुळे ते स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांच्या मनात “नाही” म्हणणं म्हणजे नातं तुटणं अशी भीती बसलेली असते.
लोकांना खूश ठेवण्याची अती सवय असण्यामागे कमी आत्मसन्मान हे मोठं कारण असू शकतं. जेव्हा व्यक्तीला स्वतःबद्दल आतून समाधान नसतं, तेव्हा ती बाहेरच्या लोकांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून राहते. कुणी कौतुक केलं की ती आनंदी होते, कुणी नाराजी दाखवली की ती खूप खचते. तिच्या भावना इतरांच्या हातात जातात. संशोधनात असे दिसून आले आहे की कमी आत्ममूल्य असलेल्या व्यक्ती जास्त प्रमाणात “people pleasing” वागणूक दाखवतात.
काही वेळा ही सवय संघर्ष टाळण्यासाठीही तयार होते. ज्या घरात सतत भांडणं, ताणतणाव किंवा भावनिक अस्थिरता असते, तिथे मुलं शांतता टिकवण्यासाठी स्वतःला बदलायला शिकतात. ते समजून घेतात की जर मी सगळ्यांना खुश ठेवलं तर घरात शांतता राहील. ही भूमिका ते मोठेपणीही नात्यांमध्ये निभावत राहतात. पण यामुळे त्यांच्या मनात दडपलेला राग, नाराजी आणि थकवा साचत जातो.
समाजाची अपेक्षा देखील याला कारणीभूत ठरते. विशेषतः आपल्या संस्कृतीत “चांगली मुलगी” किंवा “समजूतदार मुलगा” यांची व्याख्या अनेकदा स्वतःला विसरून इतरांसाठी जगणं अशी केली जाते. त्यामुळे अनेक जण स्वतःच्या मर्यादा ओळखत नाहीत. ते सतत उपलब्ध राहण्याचा प्रयत्न करतात. हळूहळू त्यांना स्वतःला काय हवं आहे हेच कळेनासं होतं.
न्यूरोसायन्सच्या अभ्यासात असं दिसून आलं आहे की जेव्हा आपल्याला कुणाकडून कौतुक किंवा मान्यता मिळते, तेव्हा मेंदूमध्ये डोपामिन नावाचं रसायन स्रवतं. त्यामुळे आपल्याला छान वाटतं. काही लोक या भावनेवर अवलंबून राहतात. ते पुन्हा पुन्हा तीच भावना अनुभवण्यासाठी लोकांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. ही एक प्रकारची भावनिक सवय बनते.
लोकांना खूश ठेवणाऱ्या व्यक्ती अनेकदा “नाही” म्हणू शकत नाहीत. त्यांना अपराधी वाटतं. कुणी काही मागितलं की त्यांनी मदत केलीच पाहिजे असं त्यांना वाटतं. पण आतून त्यांना थकवा जाणवतो. वेळेनुसार त्यांना भावनिक बर्नआउट येऊ शकतो. संशोधनात असे आढळते की अशा व्यक्तींमध्ये ताण, चिंता आणि नैराश्याची शक्यता जास्त असते.
यामध्ये आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे स्वतःची ओळख. जेव्हा एखादी व्यक्ती सतत इतरांच्या अपेक्षेनुसार वागते, तेव्हा तिची स्वतःची मतं, आवडी, मर्यादा हळूहळू अस्पष्ट होतात. ती स्वतःला विचारतच नाही की मला खरंच काय हवं आहे? परिणामी, आयुष्यात पुढे जाऊन तिला रिकामेपणा जाणवू शकतो.
यावर उपाय काय? सर्वप्रथम स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देणं महत्त्वाचं आहे. कुणाला होकार देताना मनात खटकलं का, हे ओळखणं गरजेचं आहे. लहान लहान प्रसंगांमध्ये “नाही” म्हणायचा सराव करता येतो. सुरुवातीला अस्वस्थ वाटेल, पण हळूहळू आत्मविश्वास वाढतो. मानसोपचार तज्ञ सांगतात की आरोग्यदायी मर्यादा आखणं हे चांगल्या नात्यांचं लक्षण आहे, स्वार्थाचं नाही.
स्वतःचा आत्मसन्मान वाढवण्यासाठी स्वतःच्या गुणांची नोंद ठेवणं, स्वतःला मान्यता देणं आणि स्वतःसाठी वेळ काढणं उपयोगी ठरतं. जेव्हा व्यक्तीला आतून स्थैर्य मिळतं, तेव्हा बाहेरच्या मान्यतेची गरज कमी होते. नाती तेव्हाच संतुलित राहतात जेव्हा दोघांच्याही गरजांना जागा दिली जाते.
लोकांना खूश ठेवण्याची अती सवय ही वाईटपणातून नाही तर भीतीतून आणि प्रेमाच्या शोधातून निर्माण होते. पण जर ती सवय आपल्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू लागली, तर थांबून स्वतःकडे पाहणं आवश्यक आहे. इतरांना खुश ठेवताना आपण स्वतःला हरवू नये, हे लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे. खऱ्या अर्थाने निरोगी नातं तेच असतं जिथे आपण जसे आहोत तसे स्वीकारले जातो, सतत काही सिद्ध करण्याची गरज नसते.
धन्यवाद.