माणसाच्या आयुष्यात त्रास, ताण, चिंता, दुःख या गोष्टी अपरिहार्य असतात. प्रत्येक व्यक्ती कधी ना कधी मानसिक त्रासातून जात असते. काही वेळा हा त्रास बाहेरून दिसतो, तर काही वेळा तो मनाच्या आत खोलवर दडलेला असतो. अनेक लोकांना त्रास होतो, पण त्यांना नेमकं कळत नाही की हा त्रास नेमका कुठून येतो आहे. म्हणूनच मानसशास्त्र सांगतं की कोणत्याही समस्येवर उपाय शोधण्याआधी त्या समस्येचं मूळ समजून घेणं अत्यंत आवश्यक असतं.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, माणूस जेव्हा आपल्या भावनांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याच्या मनातील गोंधळ हळूहळू कमी होऊ लागतो. अनेक वेळा आपल्याला वाटतं की आपल्याला खूप ताण आहे, मन अस्वस्थ आहे किंवा जीवनात काहीतरी चुकतं आहे. पण आपण थांबून विचार करत नाही की हा ताण नेमका कशामुळे निर्माण झाला आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला सतत चिडचिड होत असेल. त्याला वाटत असेल की लोकच चुकीचे आहेत, परिस्थितीच चुकीची आहे. पण जर तो थोडा वेळ स्वतःकडे पाहायला लागला, स्वतःच्या भावना समजून घ्यायला लागला, तर त्याला कदाचित कळेल की त्याच्या मनात भीती आहे, असुरक्षितता आहे किंवा अपयशाची चिंता आहे. म्हणजेच वरवर दिसणारी चिडचिड ही खरेतर आतल्या भीतीची किंवा अस्वस्थतेची प्रतिक्रिया असते.
मानसशास्त्रात याला self awareness म्हणजेच स्वतःची जाणीव असे म्हणतात. जेव्हा माणूस स्वतःच्या भावना, विचार आणि वागणूक यांचा अभ्यास करतो, तेव्हा त्याला आपल्या त्रासाचं मूळ समजू लागते. ही जाणीव होणं म्हणजे मानसिक बदलाची सुरुवात असते.
अनेक संशोधनांमध्ये असं आढळून आलं आहे की जे लोक स्वतःच्या भावना ओळखू शकतात, ते मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर असतात. कारण त्यांना त्यांच्या समस्यांचा अंदाज असतो. त्यांना कळतं की नेमकं काय बदलण्याची गरज आहे.
खूप वेळा आपल्या त्रासाचं मूळ आपल्या विचारांमध्ये असतं. आपण स्वतःबद्दल किंवा जगाबद्दल काही चुकीच्या समजुती तयार करून ठेवतो. जसं की “मी काहीच करू शकत नाही”, “लोक माझ्याबद्दल वाईटच विचार करतात”, “माझ्या आयुष्यात काहीच चांगलं होणार नाही”. अशा प्रकारचे विचार सतत मनात फिरत राहिले की मनावर नकारात्मक परिणाम होतो. पण जेव्हा आपण थांबून या विचारांकडे लक्ष देतो, तेव्हा लक्षात येतं की हे विचार वास्तव नसतात, तर फक्त मनाची भीती असते.
मानसोपचार तज्ञ सांगतात की समस्येचं मूळ समजणं हे उपचाराचं अर्धं काम असतं. कारण ज्या गोष्टीचं मूळ समजत नाही, त्यावर योग्य उपाय करणं कठीण होतं. उदाहरणार्थ, एखाद्या झाडाची पानं सतत वाळत असतील, तर फक्त पानांवर पाणी टाकून उपयोग होत नाही. त्यासाठी मुळांपर्यंत पाणी पोहोचणं आवश्यक असतं. मनाच्या बाबतीतही हेच तत्त्व लागू होतं.
अनेक वेळा लोक त्यांच्या त्रासाला टाळण्याचा प्रयत्न करतात. ते स्वतःला व्यस्त ठेवतात, मनोरंजनात गुंततात किंवा समस्यांकडे दुर्लक्ष करतात. काही काळासाठी यामुळे आराम मिळू शकतो. पण मूळ कारण न समजल्यामुळे तो त्रास पुन्हा पुन्हा समोर येतो.
त्यामुळे मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःशी प्रामाणिक संवाद करणं खूप महत्त्वाचं असतं. स्वतःला काही साधे प्रश्न विचारले तरी खूप काही स्पष्ट होऊ शकतं. जसं की –
मी सध्या नेमकं काय अनुभवतो आहे?
मला कोणत्या परिस्थितीत जास्त त्रास होतो?
माझ्या मनात कोणते विचार वारंवार येतात?
या विचारांचं मूळ काय आहे?
असे प्रश्न मनाला विचारले की हळूहळू आपल्या भावनांचा मागोवा लागतो. जेव्हा आपण आपल्या त्रासाला नाव देतो, तेव्हा तो त्रास थोडा हलका वाटू लागतो. कारण आता तो अस्पष्ट राहत नाही, तर स्पष्ट होतो.
मानसशास्त्रीय संशोधनात emotional awareness म्हणजे भावनिक जाणीव याला खूप महत्त्व दिलं जातं. ज्यांना स्वतःच्या भावनांची जाणीव असते, ते लोक संकटांना अधिक समजूतदारपणे सामोरे जातात. ते लगेच प्रतिक्रिया देत नाहीत, तर परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
त्रासाचं मूळ समजलं की पुढचं पाऊल म्हणजे त्यावर काम करणं. उदाहरणार्थ, जर त्रासाचं कारण असुरक्षितता असेल, तर आत्मविश्वास वाढवण्यावर काम करता येतं. जर त्रासाचं कारण सततची नकारात्मक विचारसरणी असेल, तर सकारात्मक विचारांचा सराव करता येतो. जर त्रासाचं कारण नातेसंबंधातील ताण असेल, तर संवाद सुधारण्याचा प्रयत्न करता येतो.
म्हणजेच मूळ कारण समजल्यावर उपाय शोधणं सोपं होतं. अन्यथा आपण अंधारात हातपाय मारत राहतो.
याच संदर्भात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वीकार. कधी कधी आपल्याला आपल्या त्रासाचं कारण माहित असतं, पण आपण ते स्वीकारायला तयार नसतो. उदाहरणार्थ, काही लोकांना हे मान्य करायला अवघड जातं की त्यांना भीती वाटते, त्यांना असुरक्षित वाटतं किंवा त्यांना भावनिक आधाराची गरज आहे. पण जेव्हा आपण हे प्रामाणिकपणे स्वीकारतो, तेव्हाच खरा बदल सुरू होतो.
मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःला समजून घेणं हा एक प्रवास असतो. हा प्रवास एका दिवसात पूर्ण होत नाही. पण जेव्हा माणूस स्वतःच्या मनाकडे लक्ष देऊ लागतो, तेव्हा हळूहळू त्याला आपल्या भावनांची भाषा समजू लागते.
म्हणूनच आयुष्यात त्रास आला की लगेच त्यापासून पळण्याऐवजी थोडा वेळ थांबणं गरजेचं असतं. स्वतःला विचारणं गरजेचं असतं की हा त्रास नेमका कुठून येतो आहे. कारण ज्या क्षणी आपल्याला त्रासाचं मूळ समजतं, त्या क्षणी त्यावर काम करण्याचा मार्गही दिसू लागतो.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. त्रास असणं ही कमजोरी नाही. उलट, त्या त्रासाला समजून घेण्याची तयारी ठेवणं ही मानसिक ताकदीची खूण असते. जे लोक स्वतःच्या मनाकडे प्रामाणिकपणे पाहतात, तेच हळूहळू अधिक स्थिर, अधिक समजूतदार आणि अधिक मजबूत बनतात.
म्हणूनच जेव्हा आपण स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो आणि आपल्या त्रासाचं मूळ ओळखतो, तेव्हा आयुष्य बदलण्याची खरी सुरुवात तिथूनच होते. कारण ज्या समस्येचं कारण समजतं, त्या समस्येवर काम करणं नेहमीच शक्य होतं.
धन्यवाद.