कधी कधी आपण एकटे असतो, पण तरीही आपल्या मनात सतत काहीतरी संवाद सुरू असतो. एखादी घटना घडून गेल्यानंतर आपण पुन्हा पुन्हा त्याबद्दल विचार करतो. कोणाशी तरी झालेल्या संभाषणाची उजळणी करतो. कधी स्वतःलाच प्रश्न विचारतो, तर कधी स्वतःलाच समजावून सांगतो. काही वेळा तर भविष्यात काय बोलायचं, एखाद्या प्रसंगाला कसं सामोरं जायचं, याचाही सराव मनातल्या मनात करत असतो.
विशेष म्हणजे, या सगळ्या गोष्टी करताना आपल्या आजूबाजूला कोणीही नसतं. तरीही आपल्या मनात एक संवाद सुरू असतो. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला ‘Self-talk’ म्हणजेच स्वतःशी केलेला मानसिक संवाद असं म्हणतात. पण आपण स्वतःशीच बोलतो, तेव्हा आपल्या मेंदूमध्ये नेमकं काय घडत असतं?
खरं तर स्वतःशी मनातल्या मनात बोलणं ही मेंदूची एक नैसर्गिक आणि महत्त्वाची मानसिक प्रक्रिया आहे. आपला मेंदू केवळ बाहेरून मिळणारी माहिती समजून घेत नाही, तर त्या माहितीचा अर्थ लावण्यासाठी, निर्णय घेण्यासाठी आणि भावनांचं नियमन करण्यासाठी स्वतःशी संवादही साधत असतो.
जेव्हा आपण मनातल्या मनात एखादं वाक्य तयार करतो, तेव्हा मेंदूमधील भाषेशी संबंधित काही भाग सक्रिय होतात. विशेषतः Broca’s area आणि Wernicke’s area हे भाग भाषेची निर्मिती आणि आकलन यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. आपण मोठ्याने बोलत नसतो, तरीही मेंदू भाषेची प्रक्रिया करत असतो. यालाच Inner Speech किंवा अंतर्मनातील संवाद म्हणतात.
आपण स्वतःशी बोलतो, तेव्हा मेंदू केवळ शब्दांची निर्मिती करत नाही, तर त्या शब्दांमधून परिस्थिती समजून घेण्याचाही प्रयत्न करतो. उदाहरणार्थ, उद्या एखाद्या महत्त्वाच्या व्यक्तीला भेटायचं असेल, तर आपण मनातल्या मनात त्यांच्याशी काय बोलायचं याचा विचार करतो. संभाव्य प्रश्नांची उत्तरं तयार करतो. वेगवेगळ्या परिस्थितींची कल्पना करतो. अशा वेळी मेंदू भविष्यातील प्रसंगांचं मानसिक चित्र तयार करत असतो. त्यामुळे प्रत्यक्ष प्रसंगाला सामोरं जाण्यापूर्वी आपल्याला काही प्रमाणात तयारी करता येते.
स्वतःशी केलेल्या संवादाचा आपल्या भावनांवरही परिणाम होतो. समजा, आपल्याकडून एखादी चूक झाली. अशा वेळी मनात दोन प्रकारचे संवाद सुरू होऊ शकतात. पहिला म्हणजे, ‘माझ्याकडून नेहमीच चुका होतात. मला काहीच जमत नाही.’ आणि दुसरा म्हणजे, ‘माझ्याकडून चूक झाली आहे, पण त्यातून मी काहीतरी शिकू शकतो.’
दोन्ही परिस्थितींमध्ये घटना एकच आहे, पण स्वतःशी बोलण्याची पद्धत वेगळी आहे. पहिल्या प्रकारच्या संवादामुळे अपराधीपणा, निराशा आणि आत्मविश्वासाची कमतरता वाढू शकते. तर दुसऱ्या प्रकारचा संवाद आपल्याला परिस्थिती स्वीकारून पुढे जाण्यास मदत करू शकतो.
यामध्ये मेंदूतील Prefrontal Cortex म्हणजेच निर्णयक्षमता, नियोजन आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याशी संबंधित भाग महत्त्वाची भूमिका बजावतो. आपण स्वतःला शांतपणे समजावून सांगतो, तेव्हा भावनिक प्रतिक्रिया नियंत्रित करण्यास आणि परिस्थितीकडे अधिक समतोलपणे पाहण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र स्वतःशी बोलण्याची हीच सवय काही वेळा त्रासदायकही ठरू शकते. विशेषतः जेव्हा आपण एखाद्या नकारात्मक घटनेचा सतत विचार करत राहतो. एखाद्याने आपल्याला काय बोललं, आपण त्याला काय उत्तर द्यायला हवं होतं, आपल्यासोबतच असं का घडलं, अशा विचारांची पुनरावृत्ती होत राहते. मानसशास्त्रात याला Rumination म्हणजेच नकारात्मक विचारांचं सतत चक्र सुरू राहणं असं म्हणतात.
अशा वेळी मनाला त्या समस्येचं उत्तर मिळत नाही, उलट तीच घटना पुन्हा पुन्हा आठवल्यामुळे मानसिक ताण वाढू शकतो. झोपेवर परिणाम होऊ शकतो आणि मन अस्वस्थ राहू शकतं. त्यामुळे स्वतःशी संवाद साधणं आणि एकाच विचारात अडकून राहणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हे समजून घेणं आवश्यक आहे.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आपण स्वतःशी कोणत्या भाषेत बोलतो. आपण इतरांना ज्या पद्धतीने समजून घेतो, त्याच पद्धतीने स्वतःलाही समजून घेण्याची गरज असते. एखादा मित्र अडचणीत असेल, तर आपण त्याला धीर देतो. त्याच्या चुका समजून घेतो. त्याला पुन्हा प्रयत्न करण्यासाठी प्रोत्साहन देतो. पण जेव्हा तीच परिस्थिती आपल्यावर येते, तेव्हा मात्र आपण स्वतःवर खूप कठोर होतो.
म्हणूनच स्वतःशी बोलताना स्वतःला दोष देण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. ‘मी अपयशी आहे’ असं म्हणण्याऐवजी ‘मला अपेक्षित यश मिळालं नाही, पण मी पुन्हा प्रयत्न करू शकतो’ असा संवाद अधिक उपयुक्त ठरू शकतो.
एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा, स्वतःशी मनातल्या मनात बोलणं म्हणजे एकटेपणाचं किंवा मानसिक समस्येचं लक्षण नाही. उलट ही आपल्या मेंदूची विचार करण्याची, भावना समजून घेण्याची आणि स्वतःला दिशा देण्याची एक नैसर्गिक क्षमता आहे. अर्थात, हा संवाद सतत नकारात्मक होत असेल, दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल किंवा मानसिक अस्वस्थता वाढवत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञांची मदत घेणं योग्य ठरू शकतं.
शेवटी एवढंच सांगावंसं वाटतं की, आपल्या आयुष्यात आपण अनेक लोकांशी संवाद साधतो. पण सर्वांत जास्त संवाद कदाचित आपण स्वतःशीच साधत असतो. त्यामुळे स्वतःशी बोलताना शब्दांची निवड जाणीवपूर्वक करा. कारण स्वतःबद्दल आपण मनात तयार करत असलेली प्रतिमा आपल्या आत्मविश्वासावर, भावनांवर आणि वागण्यावर परिणाम करत असते.
स्वतःशी संवाद साधताना स्वतःचे सर्वांत मोठे टीकाकार बनण्यापेक्षा स्वतःचे सर्वांत समजूतदार मित्र बना.
धन्यवाद.

