“सगळं ठीक आहे” हे वाक्य आपण रोज ऐकतो. कुणी विचारलं, “कसं चाललंय?” तर लगेच उत्तर येतं, “सगळं ठीक आहे.” पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की अनेक वेळा हे वाक्य खऱ्या भावनांचं प्रतिबिंब नसतं. ते एक संरक्षणात्मक कवच असतं. आतमध्ये काहीतरी वेगळंच चालू असतं.
मानसशास्त्रात याला “इमोशनल सप्रेशन” म्हणजेच भावनांचं दडपणं असं म्हटलं जातं. भावना नैसर्गिक असतात. राग, दु:ख, भीती, निराशा, असुरक्षितता या सगळ्या भावना मानवी आहेत. पण काही लोकांना लहानपणापासून शिकवलं जातं की रडायचं नाही, तक्रार करायची नाही, मजबूत राहायचं. त्यामुळे ते हळूहळू आपल्या भावनांपासून दूर जाऊ लागतात. बाहेरून शांत आणि स्थिर दिसतात, पण आतमध्ये अस्वस्थता वाढत जाते.
अनेक संशोधनांमध्ये दिसून आलं आहे की जे लोक सतत “मी ठीक आहे” असं म्हणतात, ते अनेकदा इतरांना त्रास नको म्हणून स्वतःचं दु:ख लपवतात. त्यांना वाटतं की आपली समस्या सांगितली तर लोक कंटाळतील किंवा आपल्याला कमकुवत समजतील. ही भीती त्यांना प्रामाणिकपणे बोलू देत नाही. त्यामुळे ते आपल्या मनाभोवती एक भिंत उभी करतात.
अशा लोकांच्या मनात अनेक विरोधाभासी भावना असू शकतात. एकीकडे त्यांना आधार हवा असतो, समजून घ्यावं असं वाटतं. दुसरीकडे ते स्वतःच अंतर ठेवतात. ही अवस्था “इमोशनल आयसोलेशन” म्हणून ओळखली जाते. बाहेर लोकांमध्ये असतानाही आतून एकटेपणा जाणवतो. संशोधन सांगतं की भावनांना शब्द न दिल्यास एकटेपणाची भावना अधिक तीव्र होते.
काही लोक “सगळं ठीक आहे” म्हणतात कारण त्यांना स्वतःलाच नेमकं काय चाललं आहे हे कळत नाही. भावना ओळखण्याची आणि व्यक्त करण्याची क्षमता मानसशास्त्रात “इमोशनल अवेअरनेस” म्हणून ओळखली जाते. ज्यांची ही क्षमता कमी असते, त्यांना मनातली गुंतागुंत शब्दात मांडणं कठीण जातं. त्यामुळे सोपं उत्तर दिलं जातं – “ठीक आहे.”
तणाव आणि चिंतेचाही यात मोठा भाग असतो. दीर्घकाळ ताणाखाली राहिलं की शरीर आणि मन दोन्ही थकतात. पण काही लोक स्वतःला सतत मजबूत दाखवण्याचा प्रयत्न करतात. संशोधनानुसार भावनांचं दडपणं केल्याने शरीरात कोर्टिसोलसारखे तणाव हार्मोन्स वाढतात. याचा परिणाम झोप, भूक, पचन आणि प्रतिकारशक्तीवर होऊ शकतो. बाहेरून हसत असलेला माणूस आतून थकलेला आणि तणावग्रस्त असू शकतो.
काही वेळा “सगळं ठीक आहे” हे वाक्य स्वतःलाच दिलेली समजूत असते. माणूस स्वतःलाच सांगत असतो की परिस्थिती इतकी वाईट नाही. हे एक प्रकारचं मानसिक संरक्षण असू शकतं. मानसशास्त्रात याला “डिफेन्स मेकॅनिझम” म्हटलं जातं. थोड्या काळासाठी हे उपयोगी ठरू शकतं, पण दीर्घकाळ भावना नाकारल्या गेल्या तर त्या वेगळ्या मार्गाने बाहेर येतात. कधी चिडचिड, कधी अचानक रडू, कधी शारीरिक त्रास अशा स्वरूपात त्या दिसू शकतात.
अनेक संशोधनांनी दाखवलं आहे की भावनांना दाबून ठेवणारे लोक नात्यांमध्ये अडचणी अनुभवतात. कारण प्रामाणिक संवाद कमी होतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती नेहमी “ठीक आहे” म्हणते, तेव्हा समोरच्याला तिची खरी गरज समजत नाही. हळूहळू अंतर वाढू शकतं. समोरच्याला वाटू शकतं की त्याला काहीच शेअर करायचं नाही, आणि त्या व्यक्तीला वाटतं की कुणी समजून घेत नाही.
या सगळ्यामागे आत्मसन्मानाचाही मुद्दा असतो. काही लोकांना आतून वाटत असतं की त्यांचं दु:ख फार महत्त्वाचं नाही. इतरांच्या समस्या मोठ्या आहेत, माझं काय आहे? त्यामुळे ते स्वतःच्या भावनांना कमी लेखतात. पण मानसशास्त्र सांगतं की प्रत्येकाची भावना वैध असते. तुलना केली की स्वतःचं मन अधिक गोंधळात पडतं.
“सगळं ठीक आहे” म्हणणारे लोक अनेकदा जबाबदार आणि कर्तव्यदक्ष असतात. ते कुटुंबासाठी, मित्रांसाठी, कामासाठी स्वतःला झोकून देतात. पण स्वतःसाठी वेळ काढत नाहीत. भावनांकडे लक्ष न दिल्याने आतून रिकामेपणाची भावना निर्माण होऊ शकते. संशोधनात याला “इमोशनल बर्नआउट” असं म्हटलं आहे. बाहेरून सर्व सांभाळत असतानाही आतून ऊर्जा संपत जाते.
मग उपाय काय? सर्वप्रथम भावनांना मान्यता देणं गरजेचं आहे. “मी ठीक नाही” असं स्वतःशी प्रामाणिकपणे मान्य करणं हा पहिला टप्पा आहे. संशोधन सांगतं की भावना शब्दांत व्यक्त केल्याने मेंदूच्या भावनिक भागातील ताण कमी होतो. डायरी लिहिणं, विश्वासू व्यक्तीशी बोलणं, किंवा समुपदेशन घेणं उपयोगी ठरू शकतं.
इमोशनल अवेअरनेस वाढवण्यासाठी स्वतःला छोटे प्रश्न विचारता येतात. आत्ता मला काय वाटतंय? ही भावना कुठून आली? शरीरात काय बदल जाणवतोय? असे प्रश्न मनाशी संवाद वाढवतात. हळूहळू “सगळं ठीक आहे” या एकाच उत्तराऐवजी विविध भावना ओळखायला शिकता येतं.
समाजालाही बदलण्याची गरज आहे. आपण जेव्हा कुणाला विचारतो, “कसं आहे?” तेव्हा उत्तर ऐकण्यासाठी तयार असायला हवं. फक्त औपचारिक प्रश्न न विचारता, समोरच्याला वेळ आणि सुरक्षितता दिली तर तो अधिक मोकळेपणाने बोलू शकतो. भावनांना जागा देणं ही मानसिक आरोग्याची महत्त्वाची पायरी आहे.
शेवटी, “सगळं ठीक आहे” हे वाक्य नेहमी खोटं नसतं. काही वेळा खरोखरच सगळं ठीक असतं. पण अनेक वेळा ते एक सवय बनलेलं उत्तर असतं. त्या उत्तरामागे कदाचित थकवा, न बोललेलं दु:ख, अपूर्ण अपेक्षा, किंवा फक्त समजून घेण्याची गरज लपलेली असते. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर भावना दडपण्यापेक्षा त्यांना स्वीकारणं आणि व्यक्त करणं हे दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्यासाठी अधिक फायदेशीर आहे.
म्हणून पुढच्या वेळी आपण स्वतः “सगळं ठीक आहे” म्हणालो, किंवा कुणाकडून हे ऐकलं, तर थोडा वेळ थांबून मनाकडे पाहायला हरकत नाही. कदाचित त्या शांत वाक्यामागे एक न ऐकलेली गोष्ट आपली वाट पाहत असेल.
धन्यवाद.