नात्यात तुलना हा एक अतिशय संवेदनशील विषय आहे. अनेकदा काही जोडीदार आपल्या जोडीदाराची इतर लोकांशी तुलना करताना दिसतात. “पहा, तिचा नवरा किती काळजी घेतो”, “तो बघ किती यशस्वी आहे”, “इतर बायका घर आणि नोकरी दोन्ही सांभाळतात” अशा वाक्यांचा वापर अनेक नात्यांमध्ये होत असतो. अशा तुलनांमुळे समोरच्या व्यक्तीला कमीपणा, नाराजी आणि भावनिक अंतर जाणवू लागते. मात्र मानसशास्त्र सांगते की सतत तुलना करणाऱ्या व्यक्तींचा उद्देश नेहमीच समोरच्याला दुखावणे नसतो. अनेकदा ते स्वतःच्या काही अपूर्ण मानसिक गरजा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करत असतात.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार तुलना करणे ही मानवी मेंदूची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांनी मांडलेल्या Social Comparison Theory नुसार माणूस स्वतःचे मूल्य, यश किंवा स्थान समजून घेण्यासाठी इतरांशी तुलना करतो. ही प्रक्रिया कधीकधी प्रेरणादायक असू शकते, परंतु जेव्हा ती नात्यात सतत वापरली जाते तेव्हा ती भावनिक तणाव निर्माण करू लागते.
सतत तुलना करणारे जोडीदार अनेकदा मान्यता शोधत असतात. त्यांना आतून असे वाटत असते की त्यांचे जीवन, नाते किंवा परिस्थिती इतरांपेक्षा कमी आहे. त्यामुळे ते वारंवार इतर लोकांचे उदाहरण देतात. प्रत्यक्षात ते आपल्या जोडीदाराला दोष देत नसतात, तर स्वतःच्या असमाधानाची अभिव्यक्ती करत असतात. त्यांना असे वाटते की जर त्यांचे नाते इतरांसारखे झाले तर ते अधिक आनंदी होतील.
काही लोक तुलना करतात कारण त्यांचा आत्मसन्मान कमी असतो. कमी आत्मविश्वास असलेल्या व्यक्तींना स्वतःच्या जीवनातील सकारात्मक गोष्टी दिसण्यात अडचण येते. ते सतत इतरांच्या यशाकडे पाहतात आणि स्वतःच्या परिस्थितीशी त्याची तुलना करतात. परिणामी त्यांना आपल्या जोडीदारामध्येही अनेक कमतरता दिसू लागतात. अशा व्यक्ती प्रत्यक्षात स्वतःच्या असुरक्षिततेशी झगडत असतात.
काही संशोधन असे दर्शवते की बालपणी ज्या मुलांची सतत इतरांशी तुलना केली जाते, ते मोठेपणीही तुलना करण्याची सवय घेऊन जगतात. “पहा, तुझा भाऊ किती हुशार आहे”, “शेजारच्या मुलीसारखे गुण मिळव” अशा अनुभवांमुळे तुलना हा त्यांच्या विचारांचा एक भाग बनतो. पुढे लग्नानंतर ते नकळत आपल्या जोडीदाराशीही तशीच वागणूक देऊ लागतात. त्यांना हे वर्तन चुकीचे वाटत नाही कारण त्यांच्यासाठी ते सामान्य झालेले असते.
सतत तुलना करणारे काही जोडीदार भावनिक सुरक्षितता शोधत असतात. त्यांना आपल्या नात्याबद्दल शंका असते. ते नात्याचे मूल्यांकन करण्यासाठी इतर जोडप्यांकडे पाहतात. सोशल मीडियावर दिसणारी परिपूर्ण नाती, रोमँटिक फोटो किंवा यशस्वी जीवनशैली पाहून त्यांना वाटू लागते की आपले नाते कमी दर्जाचे आहे. पण वास्तवात सोशल मीडियावरील चित्र पूर्ण सत्य दाखवत नाही. तरीही अनेक लोक त्यावर विश्वास ठेवतात आणि आपल्या नात्याबद्दल असमाधानी होतात.
काही वेळा तुलना ही अप्रत्यक्ष संवादाची पद्धत असते. उदाहरणार्थ एखाद्या पत्नीला पतीने अधिक वेळ द्यावा असे वाटत असेल, पण ती थेट सांगू शकत नसेल. मग ती म्हणते, “माझ्या मैत्रिणीचा नवरा तिच्यासाठी वेळ काढतो.” येथे तिची खरी गरज वेळ आणि लक्ष असते. तुलना ही फक्त त्या गरजेची अभिव्यक्ती असते. त्याचप्रमाणे पतीलाही पत्नीने अधिक सहकार्य करावे असे वाटत असेल तर तो इतर महिलांचे उदाहरण देऊ शकतो. त्यामुळे तुलना ऐकताना फक्त शब्दांवर लक्ष न देता त्यामागील भावनिक गरज समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
मानसशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असेही दिसून आले आहे की काही लोक परिपूर्णतेच्या शोधात असतात. त्यांना सर्व काही सर्वोत्तम हवे असते. अशा व्यक्ती स्वतःची आणि इतरांची सतत तपासणी करत असतात. त्यामुळे त्यांना आपल्या जोडीदारामध्येही सुधारणा करण्याच्या असंख्य गोष्टी दिसतात. परंतु या प्रक्रियेमुळे नात्यात समाधान कमी होत जाते कारण कोणतीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते.
सतत तुलना होणाऱ्या व्यक्तीवर याचा गंभीर मानसिक परिणाम होऊ शकतो. त्यांचा आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो. त्यांना असे वाटू लागते की ते कधीच पुरेसे चांगले नाहीत. काही लोक स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी खूप प्रयत्न करतात, तर काही लोक भावनिकदृष्ट्या दूर जाऊ लागतात. हळूहळू नात्यात नाराजी, राग आणि अंतर निर्माण होऊ शकते.
अशा परिस्थितीत सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे खुलेपणाने संवाद साधणे. जर तुमचा जोडीदार सतत तुलना करत असेल तर त्यामागील भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. “तुला नेमके काय हवे आहे?”, “तुला कोणती गोष्ट कमी वाटते?” असे प्रश्न विचारल्यास तुलना मागील खऱ्या गरजा समोर येऊ शकतात. अनेकदा व्यक्तीला प्रेम, आदर, सुरक्षितता, लक्ष किंवा कौतुक हवे असते.
तुलना करणाऱ्या व्यक्तीनेही आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे. आपण खरोखर जोडीदारामध्ये दोष शोधत आहोत की आपल्या असुरक्षिततेचे प्रतिबिंब पाहत आहोत, हा प्रश्न स्वतःला विचारणे महत्त्वाचे आहे. स्वतःच्या जीवनातील चांगल्या गोष्टींकडे लक्ष देणे, कृतज्ञता वाढवणे आणि वास्तववादी अपेक्षा ठेवणे यामुळे तुलना कमी होऊ शकते.
निरोगी नात्यांचा पाया तुलना नसून स्वीकार असतो. प्रत्येक व्यक्ती वेगळी असते, प्रत्येक नात्याची कथा वेगळी असते. जेव्हा जोडीदार एकमेकांची इतरांशी तुलना करण्याऐवजी त्यांच्या वैयक्तिक गुणांचे कौतुक करतात, तेव्हा नाते अधिक मजबूत आणि समाधानकारक बनते.
शेवटी, सतत तुलना करणारे जोडीदार अनेकदा दुसऱ्यांपेक्षा चांगला जोडीदार शोधत नसतात. ते स्वतःच्या आतल्या असुरक्षितता, मान्यता, प्रेम, सुरक्षितता आणि समाधानाच्या शोधात असतात. त्यामुळे तुलना दिसली तर फक्त टीका म्हणून न पाहता तिच्यामागील मानसिक गरज समजून घेणे हेच नाते जपण्याचे खरे मानसशास्त्र आहे.
धन्यवाद.