लोकांना खूश ठेवण्याची सवय अनेकांना आपल्यात दिसते, पण ती नेहमी लक्षात येत नाही. सुरुवातीला ती चांगली गोष्ट वाटते. आपण इतरांचा विचार करतो, मदत करतो, कोणाला दुखावू नये म्हणून जपून बोलतो. पण जेव्हा ही सवय आपल्या मनावर ताण आणू लागते, तेव्हा ती मानसिक आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते. मानसशास्त्रात याला “पीपल प्लीझिंग” असे म्हटले जाते.
मानसशास्त्रज्ञ Carl Rogers यांनी सांगितले की प्रत्येक व्यक्तीला स्वीकार आणि प्रेमाची गरज असते. लहानपणी जर आपल्याला प्रेम हे अटींवर मिळाले, म्हणजे “चांगले वागशील तरच कौतुक” अशा पद्धतीने, तर आपण हळूहळू इतरांना खूश ठेवणे हेच सुरक्षिततेचे साधन मानायला लागतो. त्यामुळे मोठेपणीही आपण सतत मान्यता शोधत राहतो.
संशोधन असे दाखवते की ज्यांचा आत्मसन्मान कमी असतो, ते लोक जास्त प्रमाणात इतरांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना “नाही” म्हणणे कठीण जाते. ते इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करत राहतात, जरी त्यासाठी स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवाव्या लागल्या तरी. बाहेरून ते खूप समंजस आणि मदतीस तयार दिसतात, पण आतून थकलेले असतात.
लोकांना खूश ठेवण्याची सवय का लागते? पहिलं कारण म्हणजे नाकारले जाण्याची भीती. आपल्याला वाटतं की जर आपण “नाही” म्हटलं तर लोक आपल्याला सोडून जातील. दुसरं कारण म्हणजे संघर्षाची भीती. काही लोकांना भांडण किंवा मतभेद सहन होत नाहीत. त्यामुळे ते शांतता राखण्यासाठी स्वतःचे मत दडपून टाकतात. तिसरं कारण म्हणजे अपराधीपणाची भावना. स्वतःसाठी वेळ घेताना त्यांना चुकीचं वाटतं.
Abraham Maslow यांच्या गरजांच्या पिरॅमिडमध्ये “स्वीकृती आणि संबंधितता” ही मूलभूत सामाजिक गरज मानली आहे. पण जेव्हा ही गरज अति प्रमाणात महत्त्वाची वाटू लागते, तेव्हा व्यक्ती स्वतःची ओळख विसरू लागते. “मला काय हवं आहे?” हा प्रश्नच मागे पडतो.
या सवयीचे परिणाम हळूहळू दिसू लागतात. सर्वात आधी मानसिक थकवा जाणवतो. सतत इतरांचा विचार करताना स्वतःच्या भावना दाबाव्या लागतात. त्यामुळे मनात नाराजी साचते. बाहेरून हसत असताना आतून राग आणि असंतोष वाढत जातो. काही वेळा ही साचलेली भावना अचानक बाहेर पडते आणि नातेसंबंध बिघडतात.
दुसरा परिणाम म्हणजे ओळख गमावणे. आपण कोण आहोत, आपली मूल्ये काय आहेत, आपल्याला काय आवडतं, हे स्पष्ट राहत नाही. आपण इतरांच्या अपेक्षांनुसार बदलत राहतो. त्यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो. निर्णय घेणे अवघड जाते.
तिसरा परिणाम म्हणजे ताण आणि चिंता. संशोधनात दिसून आले आहे की जे लोक सतत मान्यता शोधतात त्यांच्यात चिंतेची पातळी जास्त असते. त्यांना प्रत्येक प्रतिक्रिया महत्त्वाची वाटते. एखाद्याने उत्तर दिलं नाही तर मनात शंका निर्माण होतात. “मी काही चूक तर केली नाही?” असा विचार सुरू होतो.
दीर्घकाळ असेच चालू राहिल्यास नैराश्याची लक्षणेही दिसू शकतात. कारण सतत स्वतःच्या गरजा दुर्लक्षित केल्याने मन रिकामं वाटू लागते. काही वेळा शरीरही त्याची किंमत मोजते. डोकेदुखी, पोटाचे त्रास, झोप न लागणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. मन आणि शरीर यांचा संबंध घट्ट असतो.
लोकांना खूश ठेवण्याची सवय नातेसंबंधातही असमतोल निर्माण करते. एक व्यक्ती सतत देत राहते आणि दुसरी घेत राहते. सुरुवातीला हे ठीक वाटतं, पण कालांतराने असंतुलन वाढतं. खरी जवळीक तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा दोघेही प्रामाणिकपणे आपले विचार आणि भावना मांडू शकतात.
यातून बाहेर पडण्यासाठी पहिलं पाऊल म्हणजे जाणीव. “मी सगळ्यांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करतो आहे का?” हा प्रश्न स्वतःला विचारणे. दुसरं पाऊल म्हणजे लहान गोष्टींमध्ये “नाही” म्हणण्याचा सराव. सुरुवातीला ते अवघड वाटेल. अपराधीपणाही येईल. पण हळूहळू मन मजबूत होतं.
तिसरं म्हणजे स्वतःच्या भावनांना मान्यता देणे. आपल्याला राग येऊ शकतो, थकवा येऊ शकतो, नकार द्यावासा वाटू शकतो. हे सगळं मानवी आहे. स्वतःशी प्रामाणिक राहणे हे इतरांशी प्रामाणिक राहण्याइतकंच महत्त्वाचं आहे.
स्वत:चा आत्मसन्मान वाढवणेही गरजेचे आहे. आपल्या ताकदी ओळखणे, छोट्या यशांचे कौतुक करणे, स्वतःसाठी वेळ काढणे हे उपयोगी ठरते. काही वेळा समुपदेशनही मदत करू शकते. प्रशिक्षित तज्ञांच्या मदतीने आपण आपल्या पॅटर्न्स समजू शकतो.
खरी काळजी घेणे आणि लोकांना खूश ठेवणे यात फरक आहे. खरी काळजी ही स्वेच्छेने असते आणि त्यात स्वतःचा सन्मान टिकून राहतो. पण लोकांना खूश ठेवण्याची सवय ही भीतीवर आधारित असते. ती दीर्घकाळ टिकणारी शांतता देत नाही.
शेवटी, प्रत्येकाला सगळ्यांना आनंदी ठेवता येत नाही. काही लोक नाराज होतील, काही असहमत असतील. ते स्वीकारणे ही प्रगल्भतेची खूण आहे. जेव्हा आपण स्वतःशी प्रामाणिक राहतो, तेव्हा नातेसंबंध अधिक खरे आणि मजबूत बनतात.
लोकांना खूश ठेवण्याची सवय सोडणे म्हणजे स्वार्थी होणे नाही. उलट ते आत्मजागरूक होण्याचे लक्षण आहे. स्वतःच्या गरजा आणि इतरांच्या गरजा यामध्ये संतुलन साधणे हीच खरी मानसिक आरोग्याची किल्ली आहे.
धन्यवाद.