सण म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर आनंद, उत्साह, नवीन कपडे, गोडधोड पदार्थ, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी आणि घरातील आनंदी वातावरण येतं. पण प्रत्येक व्यक्तीला सण-उत्सवांचा आनंद मिळतोच असं नाही. काही लोकांना सण जवळ आले की उलट चिडचिड, अस्वस्थता, मानसिक ताण आणि थकवा जाणवू लागतो.
काहींना घरातील कामांचा कंटाळा येतो, तर काहींना नातेवाईकांच्या भेटीगाठी नकोशा वाटतात. काही लोकांना कोणाशी बोलण्याचीही इच्छा होत नाही. विशेष म्हणजे, अशा व्यक्तींना स्वतःलाच प्रश्न पडतो की, इतर सगळे आनंदी असताना आपल्यालाच असं का वाटतं?
यामागे काही महत्त्वाची मानसशास्त्रीय कारणं असू शकतात.
१. अपेक्षांचं वाढलेलं ओझं
सण म्हटलं की घर स्वच्छ असलं पाहिजे, छान सजावट झाली पाहिजे, भरपूर पदार्थ बनले पाहिजेत आणि प्रत्येकाने आनंदी राहिलं पाहिजे, अशा अनेक अपेक्षा निर्माण होतात. या अपेक्षा पूर्ण करण्याच्या प्रयत्नात मनावर ताण वाढतो. त्यामुळे आनंद घेण्याऐवजी व्यक्ती सतत कामाच्या विचारात राहते.
२. कामाचा वाढलेला ताण
सणाच्या काळात घरातील कामं नेहमीपेक्षा वाढतात. स्वच्छता, खरेदी, स्वयंपाक, पाहुण्यांचं स्वागत अशा अनेक जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागतात. या सगळ्या गोष्टींचा शारीरिक आणि मानसिक थकवा येतो. जेव्हा विश्रांती मिळत नाही, तेव्हा छोटीशी गोष्टसुद्धा चिडचिड निर्माण करू शकते.
३. आर्थिक परिस्थितीची चिंता
सण साजरे करण्यासाठी अनेकदा जास्त खर्च करावा लागतो. नवीन कपडे, भेटवस्तू, सजावट आणि खरेदी यामुळे आर्थिक नियोजन बिघडू शकतं. उत्पन्न मर्यादित असताना खर्च वाढल्यामुळे मनात चिंता निर्माण होते. ही चिंता अनेकदा राग आणि चिडचिडीच्या स्वरूपात बाहेर पडते.
४. इतरांशी तुलना करण्याची सवय
सोशल मीडियावर इतरांचे सण, त्यांची खरेदी, सजावट आणि आनंदाचे फोटो पाहून आपणही तसंच केलं पाहिजे, असं वाटू लागतं. आपली परिस्थिती आणि इतरांची परिस्थिती वेगळी असते, हे आपण विसरतो. सतत तुलना केल्यामुळे स्वतःच्या आयुष्यातील आनंदही कमी वाटू लागतो.
५. नात्यांमधील तणाव पुन्हा समोर येणे
सणाच्या निमित्ताने नातेवाईक एकत्र येतात. अशावेळी जुन्या वादांची आठवण होऊ शकते. काही लोकांच्या बोलण्यामुळे मन दुखावलं जाऊ शकतं. पूर्वीचे कटू अनुभव पुन्हा आठवल्यामुळे व्यक्ती अस्वस्थ होते. त्यामुळे सण जवळ आले की काही लोकांना मानसिक ताण जाणवतो.
६. स्वतःसाठी वेळ न मिळणे
सणाच्या तयारीमध्ये आपण प्रत्येकासाठी काही ना काही करत असतो. मात्र स्वतःच्या आवडी, विश्रांती आणि भावनिक गरजांकडे दुर्लक्ष करतो. सतत इतरांना आनंदी ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे स्वतःचं मन थकून जातं. अशावेळी चिडचिड होणं स्वाभाविक आहे.
७. एकटेपणा आणि जुन्या आठवणी
काही व्यक्तींसाठी सण आनंदापेक्षा दुःखद आठवणी घेऊन येतात. जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू, नात्यांमधील दुरावा किंवा कुटुंबातील बदल यामुळे सणाच्या काळात एकटेपणा अधिक जाणवू शकतो. इतर लोक आनंद साजरा करत असताना स्वतःच्या आयुष्यातील रिकामेपणा अधिक तीव्रतेने जाणवतो.
८. आनंदी राहण्याचा मानसिक दबाव
सण आहे म्हणजे आपण आनंदीच असलं पाहिजे, असा एक सामाजिक दबाव असतो. पण माणसाच्या भावना नेहमी सारख्या नसतात. प्रत्येक वेळी उत्साही राहणं शक्य नसतं. मन दुःखी असताना जबरदस्तीने आनंदी राहण्याचा प्रयत्न केला तर अंतर्गत अस्वस्थता आणखी वाढू शकते.
मग अशा वेळी काय करायला हवं?
सर्वप्रथम सण म्हणजे परिपूर्ण आयोजन किंवा इतरांना खूश ठेवण्याची स्पर्धा नाही, हे समजून घ्या. आपल्या क्षमतेनुसार सण साजरा करा. प्रत्येक काम स्वतःच करण्याचा आग्रह धरू नका. जबाबदाऱ्यांची विभागणी करा. अनावश्यक खर्च टाळा आणि स्वतःसाठी थोडा वेळ राखून ठेवा.
तुम्हाला प्रत्येक कार्यक्रमाला उपस्थित राहण्याची गरज नाही. मनाला विश्रांती हवी असेल तर ती घ्या. आपल्या भावना समजून घ्या आणि गरज पडल्यास जवळच्या व्यक्तीशी किंवा मानसोपचारतज्ज्ञाशी संवाद साधा.
लक्षात ठेवा, सण साजरा करण्याचा उद्देश आनंद मिळवणं हा आहे, स्वतःला मानसिक आणि शारीरिक त्रास करून घेणं नाही.
प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, मानसिक अवस्था आणि आनंद व्यक्त करण्याची पद्धत वेगळी असते. त्यामुळे सणाच्या दिवशी तुम्ही किती आनंदी दिसता यापेक्षा तुम्ही आतून किती शांत आणि समाधानी आहात, हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
सण साजरे करा, पण स्वतःच्या मानसिक आरोग्याची किंमत मोजून नाही!
धन्यवाद.