आपल्या आयुष्याचा, आपल्या स्वतःच्या आतापर्यंतच्या प्रवासाचा विचार करायला आपण फार क्वचित वेळ काढतो. रोजच्या धावपळीत आपण पुढे काय करायचं, काय मिळवायचं यावर जास्त लक्ष देतो. पण थोडा वेळ मागे वळून पाहिलं, तर आपल्याला स्वतःबद्दल खूप काही समजायला लागतं. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर हा आत्मपरीक्षणाचा (self-reflection) भाग खूप महत्त्वाचा मानला जातो. कारण आपण जसं स्वतःला समजतो, तसंच आपलं आयुष्य घडत जातं.
लहानपणापासून आजपर्यंतचा प्रवास आठवताना सर्वात आधी आपल्या लक्षात येतात त्या काही ठळक घटना. काही आनंदाचे क्षण, काही दुःखाचे प्रसंग, काही अपयश, काही यश. संशोधन सांगतं की आपल्या मेंदूला भावनिक अनुभव जास्त लक्षात राहतात. त्यामुळेच आपल्याला एखादी छोटी घटना सुद्धा खूप मोठी वाटते, जर ती आपल्या भावनांशी जोडलेली असेल.
आपण थोडं शांत बसून स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारू शकतो – “मी आज जिथे आहे, तिथे येण्यासाठी मी काय काय अनुभवलं आहे?” या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना आपल्याला जाणवतं की आपलं आयुष्य फक्त सरळ रेषेत चाललेलं नाही. त्यात चढ-उतार आहेत, वळणं आहेत, थांबे आहेत. मानसशास्त्रात याला “life narrative” म्हणजेच आयुष्याची गोष्ट असं म्हणतात. प्रत्येक माणूस आपल्या आयुष्याची एक वेगळी गोष्ट तयार करत असतो.
या गोष्टीत काही प्रसंग असे असतात जे आपल्याला तोडून टाकतात. पण त्याच वेळी काही प्रसंग आपल्याला घडवतातही. उदाहरणार्थ, एखादं अपयश आपल्याला खूप त्रास देतं. पण त्याच अपयशातून आपण शिकतो, मजबूत होतो. संशोधनात याला “post-traumatic growth” असं म्हटलं जातं. म्हणजेच कठीण प्रसंगानंतर माणूस अधिक मजबूत बनू शकतो.
आपल्या प्रवासात आपल्याला भेटलेली माणसंही खूप महत्त्वाची असतात. काही लोक आपल्याला साथ देतात, काही शिकवून जातात, तर काही लोक आपल्याला वेदना देतात. पण प्रत्येक अनुभव आपल्याला काहीतरी शिकवून जातो. मानसशास्त्र सांगतं की आपल्या नात्यांमुळेच आपली ओळख तयार होते. आपण कोण आहोत, आपण कसे विचार करतो, हे बऱ्याच अंशी आपल्या आजूबाजूच्या लोकांवर अवलंबून असतं.
जेव्हा आपण आपला प्रवास आठवतो, तेव्हा आपल्याला आपल्या निर्णयांचीही जाणीव होते. काही निर्णय योग्य होते, काही चुकीचे. पण महत्त्वाचं म्हणजे त्या प्रत्येक निर्णयाने आपल्याला काहीतरी शिकवलं आहे. संशोधनानुसार, जे लोक त्यांच्या चुका स्वीकारतात आणि त्यातून शिकतात, ते मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर आणि आनंदी असतात.
आपण अनेक वेळा स्वतःवर खूप कठोर असतो. “मी हे का केलं?”, “मी तसं का वागलो?” असे प्रश्न आपण स्वतःलाच विचारत राहतो. पण मानसशास्त्रात self-compassion म्हणजेच स्वतःबद्दल दयाळूपणा ठेवणं खूप महत्त्वाचं मानलं जातं. आपला प्रवास आठवताना आपण स्वतःला दोष देण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर आपल्याला खूप हलकं वाटू शकतं.
आपल्या आयुष्यातील काही गोष्टी आपल्या नियंत्रणात होत्या, तर काही नव्हत्या. पण अनेकदा आपण सगळ्याच गोष्टींसाठी स्वतःलाच जबाबदार धरतो. संशोधन सांगतं की जे लोक वास्तव स्वीकारतात, ते कमी तणावात राहतात. त्यामुळे आपला प्रवास पाहताना “जे घडलं ते का घडलं?” यापेक्षा “त्यातून मी काय शिकलो?” हा प्रश्न जास्त उपयोगी ठरतो.
आपला प्रवास आठवताना आपल्याला आपली ताकदही दिसायला लागते. आपण किती कठीण परिस्थितीतून बाहेर पडलो आहोत, किती वेळा पुन्हा उभे राहिलो आहोत, हे लक्षात आलं की आपल्यात आत्मविश्वास वाढतो. मानसशास्त्रात याला “resilience” म्हणजेच लवचिकता म्हणतात. हीच ती ताकद आहे जी आपल्याला पुढे चालत राहायला मदत करते.
कधी कधी आपण इतरांच्या आयुष्याशी तुलना करतो आणि आपल्याला वाटतं की आपला प्रवास कमी आहे, कमी यशस्वी आहे. पण प्रत्येक माणसाचा प्रवास वेगळा असतो. संशोधन सांगतं की तुलना केल्याने आपला आनंद कमी होतो आणि आत्मविश्वास ढासळतो. त्यामुळे आपल्या प्रवासाकडे इतरांच्या नजरेतून नव्हे, तर स्वतःच्या नजरेतून पाहणं गरजेचं आहे.
आपल्या आयुष्याचा प्रवास आठवणं म्हणजे फक्त भूतकाळात अडकून राहणं नाही. उलट, हा प्रवास आपल्याला पुढे जाण्यासाठी दिशा देतो. आपण काय शिकलो, काय बदललं, काय अजून करायचं आहे, हे स्पष्ट होतं. मानसशास्त्रात याला “meaning-making” म्हणतात. म्हणजेच आपल्या अनुभवांना अर्थ देणं.
जेव्हा आपण आपल्या प्रवासाला अर्थ देतो, तेव्हा आपल्याला आयुष्य अधिक स्पष्ट आणि समजण्यासारखं वाटतं. आपल्याला आपली ओळख अधिक चांगल्या प्रकारे कळते. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपण स्वतःशी अधिक प्रामाणिक राहू शकतो.
म्हणून कधी तरी शांत वेळ काढा. स्वतःसोबत बसा. आपल्या आयुष्याचा आतापर्यंतचा प्रवास आठवा. त्यातले आनंदाचे क्षण, दुःखाचे प्रसंग, यश, अपयश सगळं स्वीकारा. स्वतःला दोष देऊ नका, तर स्वतःला समजून घ्या. कारण हा प्रवासच तुम्हाला आज जे आहात ते बनवतो.
आणि कदाचित, जेव्हा तुम्ही मागे वळून पाहाल, तेव्हा तुम्हाला जाणवेल की तुम्ही जितकं समजत होता त्यापेक्षा खूप जास्त मजबूत आहात.
धन्यवाद.