इतरांसाठी सहज उपलब्ध असणारी माणसं आपल्या समाजात खूप असतात. ही माणसं कोणत्याही वेळी, कोणत्याही परिस्थितीत इतरांच्या मदतीला धावून जातात. त्यांच्या स्वभावातच “नाही” म्हणणं कमी असतं. पण या सहज उपलब्धतेच्या मागे त्यांच्या मनात किती वेदना, थकवा आणि भावनिक संघर्ष दडलेले असतात, याकडे फारसं लक्ष दिलं जात नाही.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर, अशी माणसं बहुतेक वेळा “people pleaser” असतात. म्हणजेच, त्यांना इतरांना खुश ठेवण्यात समाधान मिळतं. संशोधन सांगतं की अशा व्यक्तींना लहानपणीच प्रेम आणि मान्यता मिळवण्यासाठी इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण कराव्या लागल्या असतात. त्यामुळे मोठं झाल्यावरही त्यांना वाटतं की, “मी इतरांसाठी काहीतरी केलं तरच मला महत्त्व मिळेल.”
सहज उपलब्ध असणारी माणसं अनेकदा स्वतःच्या भावना बाजूला ठेवतात. कुणी मदतीसाठी फोन केला, तर ते स्वतःचं काम सोडून त्यांच्याकडे धाव घेतात. कुणाला बोलायचं असेल, तर ते तासन्तास ऐकून घेतात. पण त्यांच्याही मनात काही दुखणी असतात, काही प्रश्न असतात. फरक एवढाच की ते त्याबद्दल बोलत नाहीत.
यामागे एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे “emotional suppression” — म्हणजेच भावना दाबून ठेवणं. संशोधनात दिसून आलं आहे की सतत भावना दाबून ठेवल्यामुळे मानसिक ताण वाढतो, anxiety आणि depression सारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. जे लोक नेहमी इतरांसाठी उपलब्ध असतात, ते स्वतःच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष करतात, आणि हळूहळू आतून थकून जातात.
अशा लोकांच्या आयुष्यात एक मोठी अडचण म्हणजे “boundaries” नसणं. म्हणजेच, स्वतःसाठी मर्यादा ठरवता न येणं. कुणी काही मागितलं की नकार देता येत नाही. मानसशास्त्र सांगतं की, healthy boundaries नसतील तर व्यक्ती emotionally drained होते. सतत देत राहिल्यामुळे एक वेळ अशी येते की त्यांच्याकडे स्वतःसाठी काहीच उरत नाही.
यातून एक वेदनादायक अनुभव निर्माण होतो — “taken for granted” होणं. सुरुवातीला लोक त्यांचं कौतुक करतात, पण हळूहळू त्यांची मदत गृहित धरली जाते. कुणालाही वाटत नाही की, “यालाही थकवा येत असेल, यालाही विश्रांती हवी असेल.” त्यामुळे अशा व्यक्तींना आतून एकटेपणा जाणवतो.
मानसशास्त्रात याला “compassion fatigue” असंही म्हणतात. म्हणजेच, सतत इतरांची काळजी घेतल्यामुळे स्वतःची ऊर्जा संपून जाणं. अशा वेळी व्यक्ती emotionally numb होऊ शकते. काही वेळा चिडचिड वाढते, motivation कमी होते, आणि आयुष्यात आनंद कमी वाटू लागतो.
अशा लोकांच्या वेदना अजून वाढवणारी गोष्ट म्हणजे त्यांना मदत मागायला जमत नाही. कारण त्यांना वाटतं की, “मी नेहमी मजबूत असायला हवं.” पण खरं तर प्रत्येक माणसाला कधी ना कधी आधाराची गरज असते. संशोधन सांगतं की, मदत मागणं ही कमजोरी नसून emotional intelligence चा भाग आहे.
या परिस्थितीतून बाहेर पडण्यासाठी काही गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. सर्वात आधी म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणं. “मला थकवा येतोय का?”, “मला विश्रांती हवी आहे का?” हे स्वतःला विचारणं गरजेचं आहे. self-awareness वाढली की बदलाची सुरुवात होते.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे “नाही” म्हणायला शिकणं. सुरुवातीला हे कठीण वाटेल, पण हळूहळू ते शक्य होतं. मानसशास्त्र सांगतं की, assertiveness म्हणजे स्वतःच्या गरजा स्पष्टपणे मांडणं हे मानसिक आरोग्यासाठी खूप गरजेचं आहे.
तिसरी गोष्ट म्हणजे स्वतःसाठी वेळ काढणं. सतत इतरांसाठी उपलब्ध राहण्याऐवजी, स्वतःच्या आवडी-निवडी जपणं आवश्यक आहे. meditation, writing, walking यासारख्या गोष्टी मनाला शांतता देतात आणि emotional balance राखायला मदत करतात.
तसंच, support system तयार करणंही महत्त्वाचं आहे. ज्या लोकांवर विश्वास ठेवता येतो, त्यांच्याशी मन मोकळं करणं गरजेचं आहे. मानसशास्त्रानुसार social support हे stress कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी साधन आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी — इतरांसाठी चांगलं असणं चुकीचं नाही. पण त्यासाठी स्वतःला विसरणं चुकीचं आहे. स्वतःची काळजी घेणं हे स्वार्थीपणाचं लक्षण नसून, ते एक गरज आहे.
सहज उपलब्ध असणारी माणसं ही खूप मौल्यवान असतात. पण त्यांची वेदना समजून घेणं, त्यांना विश्रांती देणं आणि त्यांना सुद्धा आधार देणं हे समाज म्हणून आपलं कर्तव्य आहे. कारण शेवटी, जो इतरांसाठी सतत उभा असतो, त्यालाही कधी ना कधी कुणीतरी हवं असतं — फक्त त्याच्यासाठी.
धन्यवाद.