आजच्या धावपळीच्या जीवनात माणसाला शारीरिक थकव्यापेक्षा मानसिक थकवा अधिक जाणवतो. भविष्याची चिंता, भूतकाळातील कटू आठवणी, कामाचा ताण, नात्यांमधील संघर्ष आणि सतत मनात सुरू असलेले विचार यामुळे अनेकजण मानसिक अस्वस्थतेचा अनुभव घेतात. काहींना सतत भीती वाटते, काहींना कोणत्याही गोष्टीत आनंद मिळत नाही, तर काहींना एकटे असतानाही मन शांत ठेवता येत नाही. हळूहळू या परिस्थितीचा परिणाम झोप, भूक, काम करण्याची इच्छा आणि दैनंदिन जीवनावर होऊ लागतो.
अशा वेळी ध्यान म्हणजेच Meditation ही मनाला शांत करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकणारी एक साधी पद्धत आहे. ध्यानाचा अर्थ मनातील सर्व विचार थांबवणे असा नाही. तर मनात कोणते विचार सुरू आहेत, कोणत्या भावना निर्माण होत आहेत, याची जाणीव ठेवून वर्तमान क्षणात राहण्याचा सराव करणे म्हणजे ध्यान.
चिंता कमी करण्यासाठी ध्यान कसे मदत करते?
जेव्हा आपण चिंतेत असतो, तेव्हा आपले मन अनेकदा भविष्यामध्ये घडू शकणाऱ्या नकारात्मक घटनांचा विचार करत असते. अजून काही घडलेले नसते, पण मनात मात्र अनेक शक्यता तयार झालेल्या असतात. त्यामुळे शरीरामध्ये अस्वस्थता, हृदयाचे ठोके वाढणे, घाम येणे आणि बेचैनी जाणवू शकते.
ध्यान केल्यामुळे आपले लक्ष पुन्हा वर्तमान क्षणाकडे आणण्याचा सराव होतो. उदाहरणार्थ, शांत बसून श्वास आत येताना आणि बाहेर जाताना त्याकडे लक्ष देणे. मन दुसरीकडे गेले, तर स्वतःला दोष न देता पुन्हा श्वासाकडे लक्ष आणणे. ही छोटीशी कृती मनाला विचारांच्या गुंत्यातून बाहेर येण्यास मदत करू शकते.
नियमित ध्यान केल्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये तणावाची तीव्रता कमी होण्यास, भावनांचे नियमन सुधारण्यास आणि मानसिक शांतता अनुभवण्यास मदत होऊ शकते.
नैराश्याच्या काळात ध्यानाचे महत्त्व
नैराश्य म्हणजे केवळ दुःखी वाटणे नाही. सतत उदास वाटणे, आवडत्या गोष्टींमध्ये रस न राहणे, स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार येणे, थकवा जाणवणे आणि भविष्याबद्दल निराशा वाटणे अशी अनेक लक्षणे नैराश्यामध्ये दिसू शकतात.
नैराश्य असताना व्यक्ती अनेकदा भूतकाळातील चुका, अपयश आणि दुःखद अनुभव पुन्हा पुन्हा आठवत राहते. अशा वेळी Mindfulness Meditation उपयुक्त ठरू शकते. यामध्ये व्यक्ती आपल्या विचारांना चांगले किंवा वाईट असे लेबल न लावता त्यांचे निरीक्षण करायला शिकते.
उदाहरणार्थ, मनात ‘मी काहीच करू शकत नाही’ असा विचार आला, तर तो पूर्ण सत्य मानण्याऐवजी हा फक्त माझ्या मनात आलेला एक नकारात्मक विचार आहे, अशी जाणीव निर्माण करणे महत्त्वाचे आहे.
यामुळे स्वतःकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्यास मदत होऊ शकते. मात्र ध्यान हे नैराश्यावरील औषधोपचार किंवा मानसोपचारांचा पर्याय नाही. गरजेनुसार तज्ज्ञांची मदत घेणे आवश्यक आहे.
दररोज दहा मिनिटे ध्यान करण्याची सवय लावा
ध्यान करण्यासाठी कोणत्याही विशेष जागेची किंवा महागड्या साधनांची आवश्यकता नाही. घरातील शांत जागा निवडा. आरामात बसा, डोळे बंद करा आणि आपल्या नैसर्गिक श्वासाकडे लक्ष द्या. श्वासावर जबरदस्तीने नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करू नका.
मनात विचार आले तर त्यांच्याशी संघर्ष करू नका. विचार येणे ही मेंदूची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. फक्त त्या विचारांची जाणीव ठेवा आणि पुन्हा श्वासाकडे लक्ष द्या. सुरुवातीला दोन ते पाच मिनिटे ध्यान करा. हळूहळू वेळ वाढवून दहा ते पंधरा मिनिटांपर्यंत घेऊन जा.
सुरुवातीला मन शांत होणार नाही, विचार थांबणार नाहीत किंवा कंटाळा येईल. पण याचा अर्थ तुम्ही ध्यान चुकीच्या पद्धतीने करत आहात असा नाही. ध्यानामध्ये सातत्य महत्त्वाचे आहे.
स्वतःशी जोडले जाण्याचा एक सुंदर मार्ग
आपण दिवसभर इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात, कामाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळण्यात आणि भविष्याची काळजी करण्यात व्यस्त असतो. मात्र या सगळ्यात स्वतःच्या मनाची अवस्था समजून घेण्यासाठी वेळ देत नाही.
ध्यान आपल्याला स्वतःकडे लक्ष देण्याची संधी देते. आपल्या भावना ओळखणे, मानसिक थकवा समजून घेणे आणि स्वतःशी प्रेमाने वागणे या गोष्टींचा सराव ध्यानातून करता येतो.
ध्यानासोबत नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, संतुलित आहार, जवळच्या व्यक्तींशी संवाद आणि आवडत्या गोष्टींसाठी वेळ देणेही महत्त्वाचे आहे.
जर चिंता किंवा नैराश्यामुळे दैनंदिन जीवन विस्कळीत होत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्यावी. आवश्यक असल्यास समुपदेशन आणि औषधोपचार यांची जोड घ्यावी.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा, मन शांत ठेवण्यासाठी प्रत्येक वेळी परिस्थिती बदलण्याची गरज नसते. कधीकधी परिस्थितीकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलण्याची गरज असते. ध्यान हा त्यासाठीचा एक चांगला सराव आहे.
मनाला शांत करण्यासाठी रोज थोडा वेळ स्वतःला द्या. कारण इतरांची काळजी घेताना स्वतःच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
धन्यवाद.

