कधी कधी आपल्या आयुष्यात सर्व काही व्यवस्थित सुरू असतं. घर, काम, नाती, जबाबदाऱ्या या सगळ्या गोष्टी नेहमीप्रमाणे सुरू असतात. बाहेरून पाहणाऱ्या व्यक्तीला आपण आनंदी आणि समाधानी असल्याचं दिसत असतं. पण आपल्या मनात मात्र विचारांचं प्रचंड वादळ सुरू असतं. जुन्या आठवणी, भविष्याची चिंता, नात्यांमधील गैरसमज, अपूर्ण राहिलेल्या इच्छा, कोणीतरी बोललेले कटू शब्द आणि स्वतःबद्दल निर्माण झालेल्या शंका या सगळ्यांचा एक मोठा कोलाहल मनात सुरू असतो.
विशेष म्हणजे, या कोलाहलाचा आवाज दुसऱ्यांना ऐकू येत नाही. तो फक्त आपल्यालाच जाणवत असतो. कधी रात्री झोपताना विचार वाढतात, तर कधी दिवसभर कामात व्यस्त असतानाही मन अस्वस्थ राहतं. शरीर थकलेलं असतं, पण मेंदू मात्र सतत काहीतरी विचार करत असतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर मनातील हा कोलाहल अनेकदा सतत विचार करण्याची सवय, भावनिक ताण, अनिश्चिततेची भीती आणि न सुटलेल्या भावनिक प्रश्नांमुळे निर्माण होऊ शकतो. याला समजून घेणं आणि त्यावर योग्य पद्धतीने काम करणं महत्त्वाचं आहे.
सर्वप्रथम स्वतःच्या विचारांशी लढणं थांबवा.
आपल्या मनात एखादा नकारात्मक विचार आला की आपण लगेच तो थांबवण्याचा प्रयत्न करतो. मला असा विचार करायचा नाही, मला हे सगळं विसरायचं आहे, मला शांत राहायचं आहे, असं आपण स्वतःला सांगतो. परंतु विचारांना जबरदस्तीने थांबवण्याचा प्रयत्न केल्याने ते अधिक तीव्र होऊ शकतात.
त्याऐवजी आपल्या मनात नेमकं काय सुरू आहे, हे शांतपणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. स्वतःला विचारा, मी नेमका कशामुळे अस्वस्थ आहे? मला कोणत्या गोष्टीची भीती वाटतेय? माझ्या मनात कोणती अपेक्षा अपूर्ण राहिली आहे? अशा प्रश्नांमुळे स्वतःच्या भावनांची ओळख होण्यास मदत होते.
मनातल्या गोष्टी कागदावर लिहायला शिका.
प्रत्येक गोष्ट दुसऱ्याला सांगता येतेच असं नाही. काही भावना अशा असतात ज्या आपण स्वतःपासूनही लपवण्याचा प्रयत्न करतो. अशा वेळी डायरी लिहिण्याची सवय उपयोगी ठरू शकते.
दिवसभरात मनाला त्रास देणाऱ्या घटना, विचार आणि भावना कागदावर लिहा. कोणाबद्दल राग आहे, कोणत्या गोष्टीची भीती वाटते किंवा कोणत्या आठवणी वारंवार त्रास देतात, हे लिहून काढा.
भावना शब्दांत व्यक्त केल्यामुळे त्यांना समजून घेणं सोपं होतं. संशोधनातही भावनांबद्दल लिहिण्याच्या प्रक्रियेचा मानसिक आरोग्यावर होणारा सकारात्मक परिणाम अभ्यासला गेला आहे. मात्र डायरी लिहिताना स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
प्रत्येक गोष्टीचं उत्तर शोधण्याचा हट्ट सोडून द्या.
आपल्या मनाला प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर हवं असतं. एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी असं का वागलं? आपल्याच बाबतीत असं का घडलं? भविष्यात काय होईल? आपण घेतलेला निर्णय योग्य होता का?
अशा प्रश्नांमध्ये आपण अनेकदा अडकून पडतो. पण आयुष्यातील प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर लगेच मिळेलच असं नाही. काही गोष्टींची उत्तरं काळानुसार मिळतात, तर काही प्रश्न अनुत्तरितच राहतात.
हे स्वीकारणं म्हणजे हार मानणं नाही. उलट ज्या गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नाहीत, त्यांच्याबद्दल सतत विचार करून स्वतःला त्रास देणं थांबवणं होय.
शांततेसाठी स्वतःसोबत वेळ घालवा.
आपण दिवसभर अनेक लोकांशी बोलतो, मोबाईल वापरतो, सोशल मीडियावर इतरांचं आयुष्य पाहतो आणि वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडतो. या सगळ्यात स्वतःशी संवाद साधण्यासाठी वेळच मिळत नाही.
दररोज काही वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून शांत बसा. निसर्गात फिरायला जा, आवडतं संगीत ऐका किंवा काही वेळ डोळे बंद करून श्वासावर लक्ष केंद्रित करा.
माइंडफुलनेस आणि श्वसनाचे व्यायाम मनाला वर्तमान क्षणाकडे आणण्यास मदत करू शकतात. भूतकाळातील आठवणी आणि भविष्याची चिंता यांच्यापासून थोडा वेळ दूर राहण्याचा हा एक चांगला मार्ग आहे.
स्वतःकडून परिपूर्णतेची अपेक्षा ठेवू नका.
अनेकदा आपल्या मनातील अस्वस्थतेचं कारण दुसऱ्यांच्या अपेक्षा नसून स्वतःकडून असलेल्या अवास्तव अपेक्षा असतात. प्रत्येक काम योग्यच झालं पाहिजे, प्रत्येक व्यक्ती आपल्यावर समाधानी असली पाहिजे, प्रत्येक निर्णय यशस्वी झाला पाहिजे, अशी अपेक्षा आपण स्वतःकडून ठेवतो.
पण माणूस म्हणून आपल्याकडून चुका होणं स्वाभाविक आहे. प्रत्येक वेळी मजबूत राहणं, प्रत्येक परिस्थिती हाताळणं किंवा प्रत्येकाला आनंदी ठेवणं शक्य नसतं.
कधीतरी स्वतःलाही विश्रांतीची गरज असते. स्वतःशी प्रेमाने वागणं, स्वतःच्या मर्यादा स्वीकारणं आणि चुकांमधून शिकणं ही मानसिक शांततेच्या दिशेने जाणारी महत्त्वाची पावलं आहेत.
मनाला त्रास देणाऱ्या गोष्टींपासून योग्य अंतर ठेवा.
काही व्यक्ती, काही नाती आणि काही परिस्थिती सतत मानसिक थकवा निर्माण करतात. अशा वेळी प्रत्येक गोष्ट सहन करणं म्हणजे समजूतदारपणा नाही.
गरज असेल तिथे स्वतःच्या मर्यादा निश्चित करा. प्रत्येक वादात सहभागी होण्याची गरज नाही. प्रत्येक टीकेला उत्तर देण्याची गरज नाही. प्रत्येक व्यक्तीला आपली बाजू समजावून सांगण्याचीही आवश्यकता नाही.
आपली मानसिक ऊर्जा कुठे खर्च करायची, हे ठरवण्याचा अधिकार आपल्याला आहे.
मन शांत होणं म्हणजे आयुष्यातील सर्व समस्या संपणं नव्हे. समस्या असतानाही स्वतःला भावनिकदृष्ट्या सावरण्याची क्षमता निर्माण होणं म्हणजे मानसिक शांतता.
कधी मन अस्वस्थ होईल, कधी जुन्या आठवणी त्रास देतील, कधी भविष्याची चिंता वाटेल. पण प्रत्येक वेळी त्या विचारांमध्ये स्वतःला हरवून बसण्याची गरज नाही.
जर अस्वस्थता दीर्घकाळ टिकत असेल, झोप, कामकाज किंवा नातेसंबंधांवर परिणाम करत असेल, तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणं योग्य ठरू शकतं.
शेवटी एवढंच सांगावंसं वाटतं की, जगातील प्रत्येक व्यक्तीला समजून घेण्याचा प्रयत्न करताना स्वतःला समजून घ्यायला विसरू नका. कारण मनाला शांतता मिळवून देण्यासाठी कधीकधी मोठ्या बदलांची गरज नसते. स्वतःसाठी काढलेला थोडासा वेळ, स्वतःशी केलेला प्रामाणिक संवाद आणि स्वतःला दिलेली स्वीकाराची भावना पुरेशी ठरू शकते.
“मनातील कोलाहल शांत करण्यासाठी जग बदलण्याची गरज नसते; कधीकधी स्वतःकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलणं पुरेसं असतं.”
धन्यवाद.

