आयुष्यात दुःख येऊ नये म्हणून आपण खूप प्रयत्न करतो, पण सुख आणि दुःख या दोन्ही गोष्टींचा स्वीकार करायला शिकलो, तर जगणं नक्कीच थोडं सोपं होऊ शकतं.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने माणसाच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्याला नेहमी आनंदी राहायचं असतं. घरात सगळं व्यवस्थित असावं, नात्यांमध्ये प्रेम असावं, आर्थिक परिस्थिती चांगली असावी, आपल्याला लोकांनी समजून घ्यावं आणि आपण ठरवलेल्या गोष्टी वेळेवर पूर्ण व्हाव्यात, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. पण प्रत्यक्ष आयुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणे चालत नाही. कधी अचानक एखादी अडचण येते, जवळची व्यक्ती मन दुखावते, अपेक्षाभंग होतो, तर कधी सगळं ठीक असूनही मन उदास होतं. अशा वेळी अनेक जण स्वतःलाच प्रश्न विचारतात, माझ्याच आयुष्यात असं का घडतं? मी एवढा प्रयत्न करूनही मला सुख का मिळत नाही? परंतु एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी, आयुष्य चांगलं असण्याचा अर्थ त्यात दुःख नसणं नव्हे, तर दुःखाच्या काळातही स्वतःला सावरण्याची ताकद निर्माण करणं हा आहे.
१. प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी होईल, ही अपेक्षा सोडा
आपल्या दुःखाचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे आपण आयुष्याकडून आणि माणसांकडून काही ठरावीक अपेक्षा ठेवतो. आपण एखाद्यासाठी मनापासून काहीतरी करतो, त्यामुळे त्यानेही आपल्यासाठी तसंच करावं, अशी अपेक्षा असते. आपण प्रामाणिकपणे काम करतो, त्यामुळे आपल्याला योग्य मोबदला आणि कौतुक मिळावं असं वाटतं. पण प्रत्येक वेळी असं घडेलच याची खात्री नसते. जेव्हा वास्तव आपल्या अपेक्षांशी जुळत नाही, तेव्हा मनाला त्रास होतो. याचा अर्थ अपेक्षा ठेवणं चुकीचं आहे असा नाही. मात्र आपल्या अपेक्षांवर प्रत्येक गोष्ट अवलंबून ठेवणं त्रासदायक ठरू शकतं. मानसशास्त्रात वास्तवाचा स्वीकार आणि विचारांमधील लवचिकता यांना महत्त्व दिलं जातं. म्हणून स्वतःला एक प्रश्न विचारा, मी या परिस्थितीत काय बदलू शकतो आणि काय माझ्या नियंत्रणाबाहेर आहे? ज्या गोष्टी आपल्या हातात आहेत त्यासाठी प्रयत्न करा आणि ज्या बदलणं शक्य नाही, त्यांच्याशी हळूहळू जुळवून घ्यायला शिका.
२. दुःख आलं म्हणून स्वतःला कमकुवत समजू नका
काही लोकांना नेहमी मजबूत दिसायचं असतं. कोणासमोर रडायचं नाही, मनातलं दुःख कोणाला सांगायचं नाही आणि कितीही त्रास झाला तरी सगळं ठीक असल्याचं दाखवायचं. पण भावना लपवणं आणि भावना समजून घेणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. दुःख झालं असेल, तर ते मान्य करणं ही कमजोरी नाही. एखाद्या प्रसंगामुळे वाईट वाटत असेल, तर स्वतःला थोडा वेळ देणं आवश्यक आहे. मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार भावनांना ओळखणं, त्यांना योग्य शब्दांत व्यक्त करणं आणि त्यांच्याशी निरोगी पद्धतीने सामना करणं यामुळे भावनिक नियमनाला मदत होऊ शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या जवळच्या व्यक्तीने तुमचं मन दुखावलं, तर लगेच स्वतःला दोष देण्याऐवजी नेमकं काय घडलं आणि त्याचा आपल्यावर काय परिणाम झाला, हे समजून घ्या. गरज वाटल्यास विश्वासू व्यक्तीशी बोला. प्रत्येक वेळी आनंदी राहण्याचा आग्रह धरण्यापेक्षा दुःखी असतानाही स्वतःशी प्रेमाने वागायला शिका.
३. आजचा त्रास म्हणजे संपूर्ण आयुष्य नव्हे
एखादी समस्या निर्माण झाली की अनेकदा आपलं मन त्या समस्येभोवतीच फिरत राहतं. नोकरीत अपयश आलं की आपल्याला वाटतं, आता माझं काही होणार नाही. नात्यात कटुता आली की आपल्याला वाटतं, माझ्या आयुष्यात आनंद उरलाच नाही. एखादी गोष्ट बिघडली की आपण संपूर्ण आयुष्यालाच वाईट ठरवतो. मानसशास्त्रात याला अतिसामान्यीकरणासारख्या विचारपद्धतीशी जोडता येतं. म्हणजे एका वाईट अनुभवावरून आपण संपूर्ण भविष्याबद्दल नकारात्मक निष्कर्ष काढतो. अशा वेळी स्वतःला आठवण करून द्या की सध्याची परिस्थिती आणि संपूर्ण आयुष्य या एकच गोष्टी नाहीत. आज एखादं काम जमलं नसेल, तर उद्या त्यासाठी पुन्हा प्रयत्न करता येतील. एखादं नातं बिघडलं असेल, तर त्यातून स्वतःबद्दल आणि नात्यांबद्दल काही शिकता येईल. याचा अर्थ प्रत्येक दुःख लगेच विसरून जायचं असा नाही. तर त्या दुःखाला आपल्या संपूर्ण आयुष्याचा अर्थ ठरवू द्यायचा नाही.
४. सुखासाठी मोठ्या गोष्टींची वाट पाहू नका
अनेकदा आपण स्वतःला सांगतो की एकदा चांगली नोकरी मिळाली, घर झालं, आर्थिक परिस्थिती सुधारली किंवा मुलं मोठी झाली की मग निवांत आणि आनंदी जगू. या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेतच, पण त्यांची वाट पाहताना आजचा दिवस जगायचा राहून जातो. आनंदाचा संबंध केवळ मोठ्या यशाशी नसतो. कुटुंबासोबत शांतपणे जेवण करणं, आवडतं पुस्तक वाचणं, मित्राशी मनमोकळं बोलणं, सकाळी थोडं चालायला जाणं किंवा दिवसभरातील एखादी चांगली गोष्ट आठवणं यांतूनही समाधान मिळू शकतं. सकारात्मक मानसशास्त्रातील कृतज्ञतेवरील संशोधनातून असं दिसतं की आयुष्यातील चांगल्या गोष्टींकडे जाणीवपूर्वक लक्ष देण्याचा सराव काही लोकांच्या मानसिक स्वास्थ्याला मदत करू शकतो. यासाठी रात्री झोपण्यापूर्वी आज घडलेल्या तीन चांगल्या गोष्टी आठवा. त्या खूप मोठ्या असण्याची गरज नाही. मनाला आनंद देणाऱ्या छोट्या अनुभवांकडे लक्ष दिल्याने दुःख नाहीसं होत नाही, पण आयुष्यात दुःखाबरोबरच चांगल्या गोष्टीही आहेत, हे लक्षात राहायला मदत होते.
५. दुसऱ्यांच्या आयुष्याशी स्वतःची तुलना करणं थांबवा
आज सोशल मीडियामुळे दुसऱ्यांच्या आयुष्यातील अनेक गोष्टी आपल्याला दिसतात. कोणाची नवीन गाडी, कोणाचं सुंदर घर, कोणाचं यश, कोणाचा परदेशातील प्रवास. हे सगळं पाहताना नकळत आपण स्वतःच्या आयुष्याची तुलना त्यांच्याशी करू लागतो. मग आपल्याकडे काय नाही, आपण कुठे कमी पडलो आणि आपलं आयुष्य मागे का आहे, असे विचार मनात येतात. पण आपण दुसऱ्यांच्या आयुष्यातील काही निवडक क्षण पाहत असतो, त्यांचा संपूर्ण संघर्ष नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात अशा काही अडचणी असतात ज्या जगाला दिसत नाहीत. त्यामुळे इतरांचं यश पाहून प्रेरणा घ्या, पण त्यावरून स्वतःची किंमत ठरवू नका. कालच्या स्वतःपेक्षा आज आपण एखाद्या बाबतीत अधिक समजूतदार झालो का, एखादी चांगली सवय लावली का, एखाद्या कठीण परिस्थितीला अधिक शांतपणे सामोरं गेलो का, हे पाहा. स्वतःच्या प्रगतीकडे लक्ष दिलं की दुसऱ्यांच्या आयुष्याचा हेवा करण्यापेक्षा स्वतःचं आयुष्य सुधारण्यावर ऊर्जा खर्च करता येते.
६. जेव्हा काहीच आपल्या हातात नसतं, तेव्हा स्वतःची काळजी घ्या
आयुष्यात काही प्रसंग असे असतात की आपण कितीही प्रयत्न केले तरी लगेच परिस्थिती बदलत नाही. अशा वेळी सतत त्याच समस्येचा विचार करत राहिल्याने मानसिक थकवा वाढू शकतो. म्हणून समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करतानाच स्वतःच्या शरीराची आणि मनाची काळजी घेणंही आवश्यक आहे. नियमित झोप, संतुलित आहार, थोडा व्यायाम, जवळच्या माणसांशी संवाद आणि आवडत्या गोष्टींसाठी वेळ काढणं या साध्या सवयी तणाव हाताळण्यासाठी मदत करू शकतात. त्याचबरोबर श्वासावर लक्ष केंद्रित करणं किंवा काही मिनिटं शांत बसून वर्तमान क्षणाकडे लक्ष देणं याचाही उपयोग होऊ शकतो. एखाद्या समस्येमुळे सतत उदास वाटत असेल, दैनंदिन कामं करणं कठीण होत असेल किंवा निराशा दीर्घकाळ टिकत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घ्यायला संकोच करू नका. प्रत्येक समस्या एकट्यानेच सोडवली पाहिजे, असा नियम नाही.
७. सुख आणि दुःख या दोन्हींकडे समजूतदारपणे पाहा
आपण आनंदात असताना तो कायम राहावा असं वाटतं आणि दुःखात असताना ते लगेच संपावं असं वाटतं. पण आयुष्यातील परिस्थिती सतत बदलत असते. चांगला काळ आला तर त्याचा आनंद घ्यायचा, पण तो कायम असणार नाही म्हणून घाबरायचं नाही. कठीण काळ आला तर त्याला सामोरं जायचं, पण तोच काळ आयुष्यभर राहणार आहे असंही समजायचं नाही. भावनिक लवचिकता म्हणजे परिस्थितीनुसार स्वतःला सावरणं, गरजेनुसार विचार बदलणं आणि अडचणी असूनही आपल्या मूल्यांनुसार पुढे जात राहणं. याचा अर्थ प्रत्येक प्रसंगात आनंदी राहणं नाही. काही दुःखांना वेळ लागतो, काही प्रश्नांची उत्तरं लगेच मिळत नाहीत आणि काही अनुभव स्वीकारायला खूप मेहनत घ्यावी लागते. तरीही स्वतःशी संयमाने वागणं आणि शक्य असलेल्या छोट्या कृती करत राहणं महत्त्वाचं आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा, आयुष्य नेहमी आपल्या मनासारखं घडेलच असं नाही; पण प्रत्येक वेळी परिस्थितीला दिलेली आपली प्रतिक्रिया समजून घेण्याचा प्रयत्न आपण नक्की करू शकतो. सुखाच्या काळात कृतज्ञ राहा, दुःखाच्या काळात स्वतःला आधार द्या आणि कठीण परिस्थितीतून शिकण्याची तयारी ठेवा. स्वतःच्या भावना स्वीकारा, अपेक्षांना वास्तवाची जोड द्या आणि आजच्या दिवसातील छोट्या आनंदांना महत्त्व द्या. कारण सुख-दुःखाची सांगड घालून जगणं म्हणजे दुःखाकडे दुर्लक्ष करणं नव्हे, तर दुःख असतानाही आयुष्यातील चांगल्या गोष्टी अनुभवण्याची क्षमता विकसित करणं होय. आयुष्य सुंदर होण्यासाठी प्रत्येक समस्या संपण्याची गरज नसते. काही वेळा परिस्थिती बदलण्याआधी तिच्याकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलणं हीच जगण्याची नवी सुरुवात ठरू शकते.
धन्यवाद.