अंतर्मुख (Introvert) आणि बहिर्मुख (Extrovert) हे शब्द आपण नेहमी ऐकतो. पण या दोन स्वभावांबद्दल अनेक गैरसमज देखील आहेत. काहींना वाटते अंतर्मुख म्हणजे लाजरा, कमी आत्मविश्वास असलेला. तर बहिर्मुख म्हणजे खूप बोलणारा आणि सगळ्यांचा आवडता. प्रत्यक्षात मानसशास्त्र या दोन्ही स्वभावांकडे अधिक सखोल आणि संतुलित नजरेने पाहते.
स्वभावाच्या अभ्यासात मोठे योगदान देणारे मानसशास्त्रज्ञ Carl Jung यांनी सर्वप्रथम अंतर्मुख आणि बहिर्मुख या संकल्पना स्पष्ट केल्या. त्यांच्या मते, व्यक्तीची ऊर्जा कुठून येते आणि ती कशी खर्च होते, यावरून हा फरक समजतो. म्हणजेच हा फक्त बोलण्याचा किंवा लोकांमध्ये राहण्याचा प्रश्न नाही, तर ऊर्जा आणि लक्ष केंद्रित करण्याची पद्धत आहे.
अंतर्मुख व्यक्तींची ऊर्जा प्रामुख्याने त्यांच्या आतल्या जगातून येते. त्यांना एकांतात वेळ घालवायला आवडतो. शांत वातावरण, विचार करण्यासाठी वेळ, एक-दोन जिवलग मित्र हे त्यांना पुरेसे वाटते. दिवसभर लोकांमध्ये राहिल्यानंतर ते थकतात आणि पुन्हा ऊर्जावान होण्यासाठी त्यांना एकटे राहण्याची गरज भासते. संशोधनानुसार अंतर्मुख लोकांची मेंदूतील उत्तेजन प्रक्रिया थोडी वेगळी असते. ते बाह्य उत्तेजनांबाबत अधिक संवेदनशील असतात, त्यामुळे मोठी गर्दी, सतत आवाज, किंवा खूप संवाद यामुळे ते पटकन थकू शकतात.
बहिर्मुख व्यक्तींची ऊर्जा बाहेरच्या जगातून येते. लोकांशी बोलणे, गटात काम करणे, नवीन लोकांना भेटणे यामुळे त्यांना उत्साह येतो. ते सामाजिक प्रसंगांमध्ये सहज मिसळतात. दिवसभर घरी एकटे बसल्यास त्यांना कंटाळा आणि बेचैनी जाणवू शकते. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की बहिर्मुख व्यक्तींना बाह्य उत्तेजनांची गरज अधिक असते. सामाजिक संवाद त्यांच्यासाठी ऊर्जा देणारा असतो.
इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. अंतर्मुख असणे म्हणजे सामाजिक कौशल्य नसणे नाही. तसेच बहिर्मुख असणे म्हणजे नेहमीच आनंदी किंवा आत्मविश्वासी असणेही नाही. हा स्वभावाचा एक पैलू आहे, संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व नाही. अनेक अंतर्मुख व्यक्ती उत्कृष्ट वक्ते, नेते किंवा कलाकार असू शकतात. त्याचप्रमाणे बहिर्मुख व्यक्ती देखील एकांताचा आनंद घेऊ शकतात.
आजच्या काळात व्यक्तिमत्त्व मोजण्यासाठी लोकप्रिय असलेल्या मॉडेलपैकी एक म्हणजे Big Five personality traits. या मॉडेलनुसार बहिर्मुखता हा पाच मुख्य गुणांपैकी एक आहे. या गुणात सामाजिकता, उत्साह, ठामपणा आणि सकारात्मक भावना यांचा समावेश होतो. पण प्रत्येक व्यक्ती या पट्टीवर कुठेतरी मधोमध असू शकते. पूर्णपणे अंतर्मुख किंवा पूर्णपणे बहिर्मुख अशी माणसे फार कमी असतात. बहुतेक लोक ‘अॅम्बिव्हर्ट’ म्हणजे दोन्ही गुणांचे मिश्रण असतात.
अंतर्मुख व्यक्तींच्या काही ताकदी स्पष्ट दिसतात. ते चांगले श्रोते असतात. ते निर्णय घेण्यापूर्वी विचार करतात. खोल नात्यांना ते अधिक महत्त्व देतात. संशोधनात असे दिसून आले आहे की अंतर्मुख लोक सर्जनशील कामात चांगली कामगिरी करतात, कारण त्यांना एकांतात लक्ष केंद्रित करता येते. ते तपशीलवार विचार करू शकतात आणि गुंतागुंतीच्या समस्यांवर शांतपणे काम करू शकतात.
बहिर्मुख व्यक्तींच्या ताकदी वेगळ्या असतात. ते संघात काम करताना ऊर्जा आणतात. नेतृत्वाच्या भूमिकेत ते सहज दिसतात. त्यांना नेटवर्किंग, संवाद आणि लोकांना जोडणे सहज जमतं. काही अभ्यास सुचवतात की विक्री, जनसंपर्क, किंवा टीम मॅनेजमेंटसारख्या क्षेत्रांमध्ये बहिर्मुखता फायदेशीर ठरू शकते.
शाळा आणि कामाच्या ठिकाणी या दोन्ही स्वभावांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. अनेक शिक्षणपद्धती गटचर्चा, सादरीकरणे आणि सतत संवादावर आधारित असतात. यामुळे बहिर्मुख विद्यार्थ्यांना सहज वाटते, पण अंतर्मुख विद्यार्थ्यांना थोडा ताण येऊ शकतो. जर शिक्षकांनी शांतपणे विचार करण्यासाठी वेळ दिला, लेखी अभिव्यक्तीची संधी दिली, तर अंतर्मुख विद्यार्थीही उत्कृष्ट कामगिरी करू शकतात.
कामाच्या ठिकाणी देखील हेच लागू होते. सर्वजण मोठ्या मीटिंगमध्ये जोरात मत मांडतीलच असे नाही. काही लोक ईमेलद्वारे किंवा छोट्या गटात आपले विचार अधिक स्पष्टपणे मांडतात. व्यवस्थापकांनी हे समजून घेतले तर टीम अधिक संतुलित आणि प्रभावी होऊ शकते.
पालकांसाठीही हा विषय महत्त्वाचा आहे. जर मूल अंतर्मुख असेल, तर त्याला जबरदस्तीने सगळ्यांसमोर ढकलणे योग्य नाही. त्याऐवजी त्याच्या गतीने सामाजिक अनुभव द्यावेत. त्याला एकांताची गरज आहे हे स्वीकारावे. तसेच जर मूल बहिर्मुख असेल, तर त्याला लोकांमध्ये राहण्याची संधी द्यावी, पण त्याच वेळी एकांताचे महत्त्वही शिकवावे.
नातेसंबंधांमध्ये अंतर्मुख आणि बहिर्मुख जोडी असू शकते. अशावेळी गैरसमज होण्याची शक्यता असते. बहिर्मुख व्यक्तीला सतत बाहेर जायचे असेल, तर अंतर्मुख व्यक्तीला शांत वेळ हवा असेल. या फरकाला स्वभावाचा भाग म्हणून स्वीकारले, तर नातं अधिक समजूतदार बनते. एकमेकांच्या ऊर्जेच्या गरजा ओळखणे हे इथे महत्त्वाचे आहे.
स्वतःचा स्वभाव समजून घेणे ही आत्मजागरूकतेची पहिली पायरी आहे. आपण लोकांमध्ये राहून ताजेतवाने होतो का, की एकांतात? मोठ्या गटात बोलणे सोपे वाटते का, की आधी विचार करून? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे आपल्याला स्वतःबद्दल स्पष्टता देतात.
अंतर्मुख आणि बहिर्मुख हा स्पर्धेचा विषय नाही. कोणता स्वभाव चांगला, हा प्रश्नच चुकीचा आहे. दोन्ही स्वभावांची आपापली ताकद आणि मर्यादा आहेत. समाजाला विचार करणारे, शांत लोकही हवेत आणि उत्साही, लोकांना जोडणारे लोकही हवेत.
मानसशास्त्रीय संशोधन आपल्याला सांगते की स्वभाव हा बदलता येणारा नसला तरी वागण्याच्या पद्धती शिकता येतात. अंतर्मुख व्यक्ती हवे असल्यास सामाजिक कौशल्य वाढवू शकते. बहिर्मुख व्यक्ती ध्यान, एकांत आणि आत्मचिंतनाची सवय लावू शकते. म्हणजेच स्वभाव हा पाया आहे, पण त्यावर आपण कसे आयुष्य उभे करतो, हे आपल्या जाणीवपूर्वक प्रयत्नांवर अवलंबून असते.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवूया. स्वतःला किंवा इतरांना एका लेबलमध्ये बंद करू नका. “मी असा आहेच” असे म्हणत मर्यादा आखू नका. आपला स्वभाव ओळखा, त्याचा आदर करा, आणि त्यातील ताकदीचा उपयोग करा. तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने स्वतःला आणि इतरांना समजून घेऊ शकतो.
धन्यवाद.