कधी तुमच्या बाबतीत असं घडलं आहे का? तुम्ही एखाद्याला शांतपणे काहीतरी समजावून सांगत असता, पण समोरची व्यक्ती तुमचं पूर्ण ऐकून घेण्याआधीच मध्ये बोलायला सुरुवात करते. तुम्ही तुमचं म्हणणं मांडण्याचा प्रयत्न करता, तर ती व्यक्ती आवाज वाढवते. तुम्ही स्पष्टीकरण देऊ लागता, तर ती तुमच्यावरच आरोप करू लागते. शेवटी तुम्ही गप्प बसता. कारण तुम्हाला तुमचं म्हणणं पटवून द्यायचं असतं, भांडण करायचं नसतं.
पण मनात एक गोष्ट राहून जाते, ती म्हणजे, “माझं म्हणणं ऐकून घेण्याचीही या व्यक्तीला तयारी नाही का?”
मानसशास्त्रज्ञ म्हणून अशा प्रसंगांकडे पाहताना मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. अनेकदा माणसाला स्वतःचं म्हणणं मांडता येत नाही, अशी समस्या नसते. तर समोरची व्यक्ती ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नसताना आपण आपलं म्हणणं कसं मांडावं, हे आपल्याला समजत नाही. अशा वेळी आपण अधिक मोठ्याने बोलतो, वारंवार स्पष्टीकरण देतो आणि आपली बाजू योग्य असल्याचं सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतो. पण गंमत अशी की, आपण जितकं जास्त बोलतो, तितकं समोरची व्यक्ती आपलं म्हणणं नाकारू लागते.
मग अशा वेळी नेमकं काय करायचं? समोरच्याला गप्प कसं करायचं, हा प्रश्न नाही. तर समोरची व्यक्ती आपलं ऐकत नसतानाही स्वतःचा आत्मसन्मान जपत आपलं म्हणणं कसं मांडायचं, ही खरी युक्ती आहे.
१. समोरचा मध्ये बोलला, तर तुम्ही लगेच बोलणं वाढवू नका
समजा, तुम्ही तुमच्या मित्राला एखाद्या गोष्टीमुळे वाईट वाटल्याचं सांगत आहात. पण तो तुमचं बोलणं पूर्ण होण्याआधीच म्हणतो, “तुझीच चूक आहे. तू नेहमी असंच करतोस.”
अशा वेळी आपल्याला लगेच उत्तर द्यावंसं वाटतं. आपण म्हणतो, “अरे, आधी माझं पूर्ण ऐकून तर घे!” त्यानंतर दोघांचाही आवाज वाढतो आणि मूळ विषय बाजूला राहतो.
अशा वेळी एक छोटासा बदल करून पाहा. समोरची व्यक्ती मध्ये बोलू लागली, तर काही क्षण थांबा. तिचं वाक्य पूर्ण होऊ द्या आणि मग शांतपणे सांगा, “तुझं म्हणणं मला ऐकायचं आहे. त्याचबरोबर माझं म्हणणंही पूर्ण ऐकून घेतलंस, तर मला बरं वाटेल.”
संवादातील सक्रिय श्रवण म्हणजे समोरच्या व्यक्तीचं म्हणणं लक्षपूर्वक ऐकणं, हे मानसशास्त्रातील महत्त्वाचं तत्त्व आहे. आपण दुसऱ्याला ऐकण्याची तयारी दाखवतो, तेव्हा संवाद अधिक चांगल्या दिशेने जाण्याची शक्यता वाढते. मात्र, याचा अर्थ आपणच नेहमी ऐकून घ्यायचं आणि आपल्याला बोलण्याची संधीच मिळू द्यायची नाही, असा होत नाही.
२. वारंवार स्पष्टीकरण देण्याची सवय सोडा
आपल्याला एखाद्या व्यक्तीने चुकीचं समजू नये, असं मनापासून वाटत असतं. विशेषतः ती व्यक्ती आपल्या जवळची असेल, तर आपली बाजू समजावून सांगण्याची धडपड आणखी वाढते.
आपण एकदा सांगतो, ती व्यक्ती नाकारते. आपण पुन्हा सांगतो, ती पुन्हा विरोध करते. मग आपण जुन्या घटनांचे दाखले देतो, प्रत्येक गोष्ट स्पष्ट करतो आणि शेवटी स्वतःच मानसिकदृष्ट्या थकून जातो.
इथे एक गोष्ट लक्षात घ्या. आपलं म्हणणं समजावून सांगणं ही आपली जबाबदारी असू शकते; पण समोरच्याने ते मान्य करावंच, याची हमी आपल्या हातात नसते.
म्हणून एकदा शांतपणे आपली बाजू मांडा. गरज असेल तर दुसऱ्यांदा स्पष्ट करा. त्यानंतरही समोरची व्यक्ती ऐकण्यास तयार नसेल, तर प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नातून बाहेर पडा.
उदाहरणार्थ, तुम्ही म्हणू शकता, “मी माझी बाजू स्पष्ट केली आहे. तुला याबद्दल वेगळं वाटू शकतं. पण माझं म्हणणं ऐकून घेण्याची तयारी नसेल, तर आपण नंतर बोलूया.”
हे वाक्य समोरच्याचा अपमान करत नाही आणि स्वतःचाही अपमान होऊ देत नाही.
३. प्रश्न विचारा, पण वाद वाढवण्यासाठी नाही
कधी कधी समोरची व्यक्ती आपल्याला बोलू देत नसते, कारण तिच्या मनात आधीच काही निष्कर्ष तयार झालेले असतात. तिला आपलं म्हणणं ऐकण्यापेक्षा स्वतःचं म्हणणं योग्य असल्याचं सिद्ध करायचं असतं.
अशा वेळी सरळ प्रतिवाद करण्याऐवजी एक प्रश्न विचारा.
“तुला माझ्या कोणत्या गोष्टीचा सर्वाधिक राग आला आहे?”
किंवा,
“तुला माझं म्हणणं ऐकून घेणं कठीण का वाटतंय, हे मला समजून घ्यायला आवडेल.”
असे प्रश्न समोरच्याला स्वतःच्या भावनांचा विचार करण्याची संधी देऊ शकतात. मानसशास्त्रात याला संवादाद्वारे समजून घेण्याचा प्रयत्न म्हणता येईल.
मात्र, एक गोष्ट लक्षात ठेवा. प्रत्येक व्यक्ती अशा प्रश्नांना शांतपणे उत्तर देईलच असं नाही. काही लोक प्रश्न विचारल्यावर आणखी चिडू शकतात. अशा वेळी प्रश्नांचा भडिमार करू नका. तुमचं आणि समोरच्याचं मन शांत झाल्यावर संवाद सुरू करणं अधिक योग्य ठरू शकतं.
४. तुमच्या आवाजापेक्षा तुमचे शब्द प्रभावी ठेवा
अनेकदा आपल्याला असं वाटतं की आपण मोठ्याने बोललो, तर समोरच्याला आपलं म्हणणं गंभीरपणे घ्यावं लागेल. प्रत्यक्षात, दोघांचाही आवाज वाढला की संवादाचा उद्देशच हरवू शकतो.
संघर्षाच्या वेळी रागामुळे आपल्या विचारांवर आणि प्रतिक्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. अशा प्रसंगी काही क्षण थांबणं, हळू श्वास घेणं आणि विचारपूर्वक उत्तर देणं उपयोगी ठरू शकतं.
समोरची व्यक्ती ओरडत असेल, तर तुम्हीही ओरडण्याची गरज नाही. शांत पण ठामपणे सांगा, “मला तुझ्याशी बोलायचं आहे. पण आपण दोघंही शांतपणे बोलू शकलो, तरच हा संवाद उपयोगी ठरेल.”
लक्षात ठेवा, शांत राहणं म्हणजे घाबरणं नाही. शांत राहणं म्हणजे आपल्या प्रतिक्रियेवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करणं.
तुमचा आवाज कमी असला, तरी तुमच्या शब्दांमधील स्पष्टता कमी असण्याची गरज नाही.
५. एक महत्त्वाचं वाक्य वापरा: “मला माझं म्हणणं पूर्ण करू दे.”
ही युक्ती साधी आहे, पण तिचा वापर कसा करता, हे महत्त्वाचं आहे.
समोरची व्यक्ती वारंवार मध्ये बोलत असेल, तर तिच्याशी स्पर्धा करून बोलण्याऐवजी एकच वाक्य शांतपणे सांगा.
“मला माझं म्हणणं पूर्ण करू दे. त्यानंतर मी तुझं म्हणणं पूर्ण ऐकेन.”
या वाक्यात दोन गोष्टी आहेत. पहिली म्हणजे तुम्ही स्वतःसाठी बोलण्याची जागा मागत आहात. दुसरी म्हणजे तुम्ही समोरच्या व्यक्तीलाही बोलण्याची संधी देण्याची तयारी दाखवत आहात.
यामुळे संवादामध्ये समानतेची अपेक्षा स्पष्ट होते.
जर ती व्यक्ती पुन्हा पुन्हा मध्ये बोलत असेल, तर प्रत्येक वेळी नव्याने वाद घालण्याऐवजी तीच भूमिका शांतपणे मांडा. तुम्हाला तुमच्या बोलण्याचा अधिकार सिद्ध करण्यासाठी मोठ्याने ओरडण्याची आवश्यकता नाही.
६. प्रत्येक व्यक्तीला तुमचं म्हणणं पटवून देणं आवश्यक नाही
ही गोष्ट स्वीकारायला वेळ लागतो.
आपल्याला वाटतं की आपली बाजू समजली, तर समोरची व्यक्ती आपल्याशी चांगलं वागेल. आपली भावना समजली, तर ती आपल्याला दुखावणार नाही. आपलं स्पष्टीकरण ऐकलं, तर ती आपल्याबद्दलचं मत बदलेल.
पण मानवी नातेसंबंध इतके सरळ नसतात.
काही वेळा समोरच्या व्यक्तीला माहिती नसते की तिचं वागणं आपल्याला दुखावत आहे. काही वेळा तिला आपला दृष्टिकोन समजत नाही. तर काही प्रसंगी तिला आपल्याशी सहमत व्हायचंच नसतं.
अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “मी खरंच संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतोय, की समोरच्या व्यक्तीने मला योग्य ठरवावं म्हणून धडपडतोय?”
या प्रश्नाचं उत्तर प्रामाणिकपणे शोधलं, तर आपली बरीच मानसिक ऊर्जा वाचू शकते.
स्वतःची बाजू मांडणं महत्त्वाचं आहे. पण प्रत्येक वाद जिंकणं किंवा प्रत्येक गैरसमज दूर करणं हेच आयुष्याचं ध्येय बनवू नका.
७. समोरचा ऐकायलाच तयार नसेल, तर संवाद थांबवा
आता सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट.
तुम्ही शांतपणे बोललात, प्रश्न विचारले, स्वतःची बाजू स्पष्ट केली, तरीही समोरची व्यक्ती तुमचं म्हणणं ऐकायला तयार नसेल, तर त्या क्षणी संवाद थांबवणं चुकीचं नाही.
तुम्ही असं म्हणू शकता, “आपण दोघंही सध्या एकमेकांचं म्हणणं ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नाही असं वाटतंय. आपण थोड्या वेळाने याबद्दल बोलूया.”
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने, तीव्र भावनिक अवस्थेतून बाहेर पडण्यासाठी थोडा वेळ घेणं काही प्रसंगी उपयुक्त ठरतं. मात्र, संवाद पुढे ढकलायचा असेल, तर शक्य असल्यास पुन्हा कधी बोलणार आहोत, हेही स्पष्ट करा. त्यामुळे प्रश्न टाळला जात असल्याचा गैरसमज कमी होऊ शकतो.
आणि जर एखादी व्यक्ती प्रत्येक वेळी तुमचं बोलणं दाबत असेल, अपमान करत असेल किंवा तुम्हाला घाबरवून गप्प बसवत असेल, तर हा केवळ संवादाचा प्रश्न नाही. अशा वेळी स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट करणं आणि गरज पडल्यास विश्वासू व्यक्तीची मदत घेणं महत्त्वाचं आहे.
नातं टिकवण्यासाठी स्वतःचा आवाज कायमचा गमावण्याची गरज नाही.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
आपण अनेकदा समोरच्या व्यक्तीला आपलं म्हणणं ऐकवण्यासाठी इतकी धडपड करतो की, त्या प्रक्रियेत स्वतःची शांतता हरवून बसतो.
पण संवाद म्हणजे कोण जास्त बोलतं, कोण मोठ्याने बोलतं किंवा कोण शेवटी जिंकतं, याची स्पर्धा नाही. संवाद म्हणजे दोघांनाही आपापली बाजू मांडता येणं आणि एकमेकांना समजून घेण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणं.
म्हणून पुढच्या वेळी कोणी तुम्हाला बोलू देत नसेल, तर लगेच आवाज वाढवू नका. थोडं थांबा, शांतपणे तुमची भूमिका मांडा आणि गरज पडल्यास संवादातून थोडा वेळ बाजूला व्हा.
कारण तुमचं म्हणणं ऐकून घेणं महत्त्वाचं आहे, पण ते ऐकवण्यासाठी स्वतःचा मानसिक त्रास वाढवत राहणं आवश्यक नाही.
स्वतःचा आदर राखून बोलायला शिका. समोरच्याचा आदर राखून ऐकायला शिका. आणि या दोन्ही गोष्टी शक्य होत नसतील, तर स्वतःसाठी योग्य मर्यादा आखायला शिका.
शेवटी, प्रत्येकाला तुमचं म्हणणं पटेलच असं नाही. पण तुम्ही स्वतःचं म्हणणं शांतपणे आणि ठामपणे मांडलं, याचं समाधान नक्कीच तुमच्याकडे राहू शकतं.