अशा माणसांना ओळखा… ज्यांना तुमचं यश बघवत नाहीये.

आपण आयुष्यात पुढे जातो, काहीतरी साध्य करतो, आपली मेहनत फळाला येते, तेव्हा आपल्याला आनंद होतो. पण आपल्या आनंदात प्रत्येकजण मनापासून सहभागी होईलच असं नाही. काही लोक आपलं यश पाहून आनंदी होतात, कौतुक करतात आणि पुढे जाण्यासाठी प्रोत्साहन देतात. तर काही लोक वरवर आनंद व्यक्त करतात, पण त्यांच्या वागण्यातून अस्वस्थता, तुलना किंवा मत्सर जाणवू शकतो. मात्र, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल प्रश्न विचारला, टीका केली किंवा आपल्याशी असहमती दर्शवली म्हणजे त्याला आपलं यश बघवत नाही, असा निष्कर्ष लगेच काढणं योग्य नाही. मानसशास्त्र आपल्याला इथे थोडं सावध राहायला शिकवतं.

मानसशास्त्रीय संशोधनात social comparison, म्हणजेच स्वतःची तुलना इतरांशी करण्याची प्रवृत्ती, ही मानवी स्वभावाचा एक सामान्य भाग मानली जाते. यांनी मांडलेल्या Social Comparison Theory नुसार माणूस अनेकदा स्वतःची क्षमता, प्रगती किंवा सामाजिक स्थिती समजून घेण्यासाठी इतरांशी तुलना करतो. विशेषतः समोरची व्यक्ती आपल्यासारखीच असेल आणि तिला मिळालेलं यश आपल्याला महत्त्वाचं वाटत असेल, तर तुलना अधिक तीव्र होऊ शकते. अशा वेळी काही लोकांना प्रेरणा मिळते, तर काहींना स्वतःबद्दल कमीपणाची भावना किंवा असुरक्षितता जाणवू शकते.

१. तुमच्या यशाचं कौतुक करण्याऐवजी ते कमी करण्याचा प्रयत्न

तुम्ही एखादं यश मिळवलं आणि एखादी व्यक्ती लगेच म्हणाली, “यात एवढं काय मोठं आहे?” किंवा “तुझं नशीब चांगलं होतं म्हणून झालं,” तर अशा प्रतिक्रियेकडे लक्ष देणं उपयोगी ठरू शकतं. एकदा अशी प्रतिक्रिया आली म्हणून त्या व्यक्तीला तुमचा मत्सर आहे असं म्हणता येणार नाही. पण वारंवार तुमच्या कर्तृत्वाचं महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न होत असेल, तर तो एक लक्षात घेण्यासारखा वर्तनाचा नमुना आहे.

२. तुमच्या आनंदाच्या क्षणी विषय बदलणे

तुम्ही एखादी चांगली बातमी सांगता, तुमचा आनंद व्यक्त करता, पण समोरची व्यक्ती त्यावर फारसं काही न बोलता लगेच स्वतःबद्दल किंवा दुसऱ्या विषयाबद्दल बोलायला सुरुवात करते. कधी कधी हे साधं संभाषणातील वैशिष्ट्य असू शकतं. पण प्रत्येक वेळी तुमच्या आनंदाच्या क्षणी अशीच प्रतिक्रिया मिळत असेल, तर त्या नात्यात तुमच्या भावनांना किती जागा दिली जाते याचा विचार करायला हरकत नाही.

३. तुमच्याशी सतत तुलना करणे

“त्याला इतके मार्क्स मिळाले, तुला किती?” किंवा “तुझं घर माझ्यापेक्षा मोठं आहे, पण…” अशा प्रकारची सततची तुलना नात्यात तणाव निर्माण करू शकते. तुलना ही स्वतःमध्ये चुकीची नाही. परंतु एखादी व्यक्ती प्रत्येक गोष्टीला स्पर्धेच्या रूपात पाहत असेल, तर तुमचं यश तिला स्वतःच्या अपयशाची आठवण करून देऊ शकतं. अशा परिस्थितीत तिची प्रतिक्रिया तुमच्याबद्दलच्या द्वेषापेक्षा स्वतःच्या असुरक्षिततेशी संबंधित असण्याची शक्यता देखील असते.

४. तुमच्या चुका मोठ्या करून दाखवणे

तुम्ही दहा गोष्टी चांगल्या केल्या आणि एखादी छोटी चूक झाली, तर काही व्यक्ती त्या एका चुकीवरच वारंवार बोलत राहतात. “तुझ्याकडून हेही चुकलं ना,” “तू एवढा यशस्वी म्हणतोस, पण हे तुला जमत नाही,” अशा प्रतिक्रिया वारंवार मिळत असतील तर त्या टीकेचा उद्देश समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. रचनात्मक टीका आपल्याला सुधारण्यासाठी मदत करते; सतत कमी लेखणारी टीका मात्र आत्मविश्वासावर परिणाम करू शकते.

५. तुमच्या पुढच्या प्रयत्नांबद्दल निरुत्साहित करणे

तुम्ही नवीन व्यवसाय सुरू करणार असाल, एखादा कोर्स करणार असाल किंवा नवीन संधी स्वीकारणार असाल, तेव्हा काही लोक म्हणतील, “हे तुझ्याकडून होणार नाही,” “कशाला एवढा धोका घेतोस?” अशा वाक्यांचा अर्थ नेहमी मत्सर असा नसतो. कधी कधी जवळची व्यक्ती खरोखर तुमच्या सुरक्षिततेची काळजी घेत असते. त्यामुळे फक्त शब्द न पाहता त्या व्यक्तीचा संपूर्ण वर्तनाचा नमुना पाहा. ती व्यक्ती तुमच्या निर्णयाबद्दल वास्तववादी प्रश्न विचारतेय की तुमचा आत्मविश्वासच मोडतेय, हा फरक महत्त्वाचा आहे.

६. तुमच्या यशानंतर त्यांचं वागणं बदलतं

काही नात्यांमध्ये आपण सामान्य स्थितीत असताना सगळं ठीक असतं. पण आपण पुढे गेलो, आर्थिक किंवा व्यावसायिक प्रगती केली, नवीन ओळखी निर्माण झाल्या किंवा समाजात आपली ओळख वाढली की एखाद्या व्यक्तीचं वागणं अचानक बदलतं. बोलण्यात टोमणे येतात, पूर्वीसारखा संवाद राहत नाही किंवा प्रत्येक गोष्टीत दोष शोधला जातो. अशा बदलांकडे शांतपणे पाहणं आवश्यक आहे.

७. तुमचं यश स्वतःच्या अपयशासारखं अनुभवणारे लोक

मानसशास्त्रात upward social comparison म्हणजे स्वतःपेक्षा अधिक यशस्वी वाटणाऱ्या व्यक्तीशी तुलना करण्याची संकल्पना आहे. ही तुलना काही लोकांना प्रेरणा देते, तर काही लोकांमध्ये कमीपणाची भावना निर्माण करू शकते. त्यामुळे कधी कधी समोरच्या व्यक्तीला तुमचं यश आवडत नाही असं दिसत असलं, तरी त्यामागे तुमच्याबद्दलचा द्वेष नसून “मी कुठे कमी पडलो?” अशी स्वतःबद्दलची वेदना असू शकते.

म्हणूनच अशा लोकांना ओळखताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा: एक-दोन प्रसंगांवरून कोणालाही मत्सरी किंवा वाईट व्यक्ती ठरवू नका. व्यक्तीचा दीर्घकाळातील वर्तनाचा नमुना, तुमच्या भावनांबद्दलचा आदर, तुमच्या अडचणीच्या काळातील साथ आणि तुमच्या यशाच्या वेळी तिची प्रतिक्रिया या सगळ्यांचा विचार करा.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, प्रत्येकाला आपलं यश आवडावं अशी अपेक्षा ठेवण्याची गरज नाही. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक व्यक्ती आपल्याबद्दल आनंदी असेलच असं नाही. पण आपल्याला सतत कमी लेखणाऱ्या, आत्मविश्वास तोडणाऱ्या किंवा आपल्या प्रगतीला अडथळा आणणाऱ्या वर्तनापासून योग्य भावनिक अंतर ठेवता येतं.

आपण इतरांच्या प्रतिक्रियांवर नियंत्रण ठेवू शकत नाही. पण आपल्या प्रतिक्रियांवर नियंत्रण ठेवू शकतो. कोणीतरी तुमचं कौतुक केलं नाही म्हणून तुमचं यश कमी होत नाही. कोणीतरी तुमच्याशी तुलना केली म्हणून तुमची किंमत कमी होत नाही. आणि कोणाला तुमची प्रगती आवडली नाही म्हणून तुम्ही थांबण्याची गरज नाही.

तुमचं लक्ष लोकांच्या चेहऱ्यावरच्या प्रतिक्रियांपेक्षा तुमच्या प्रवासावर ठेवा. तुमची मेहनत प्रामाणिक असेल, तुमच्या मूल्यांशी तुम्ही प्रामाणिक असाल आणि तुमच्या प्रगतीचा मार्ग इतरांना नुकसान पोहोचवणारा नसेल, तर पुढे जाण्याची परवानगी तुम्हाला स्वतःकडूनच मिळायला हवी.

कारण शेवटी प्रश्न हा नाही की “माझं यश कोणाला बघवतंय?”
खरा प्रश्न आहे, “माझ्या यशानंतरही मी स्वतःला किती शांत, नम्र आणि स्थिर ठेवू शकतो?”