आयुष्य म्हणजे सरळ रेषा नाही. कधी सगळं आपल्या मनासारखं घडतं, तर कधी अचानक सगळं बदलून जातं. नोकरी, नातेसंबंध, आरोग्य, आर्थिक परिस्थिती, मुलांचं भविष्य, समाजातील बदल… सगळ्यात अनिश्चितता आहे. आपण ठरवतो एक, पण घडतं काही वेगळंच. त्यामुळे मनात असुरक्षितता, भीती, ताण निर्माण होतो. पण प्रश्न असा आहे की अनिश्चिततेशी लढत बसायचं की तिच्याशी मैत्री करायची?
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की अनिश्चिततेची भीती ही मानवी मेंदूची नैसर्गिक प्रतिक्रिया आहे. आपल्या मेंदूला सुरक्षितता आणि अंदाज बांधता येणारी परिस्थिती आवडते. कारण त्यामुळे ऊर्जा कमी खर्च होते आणि धोका टाळता येतो. जेव्हा भविष्य स्पष्ट नसतं, तेव्हा मेंदू धोक्याचा सिग्नल देतो. त्यामुळे हृदयाची धडधड वाढते, विचार वेगाने धावतात, आणि आपण जास्त चिंताग्रस्त होतो.
पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. अनिश्चितता म्हणजे नेहमीच वाईट परिणाम होणार असं नाही. ती फक्त “अजून माहिती नाही” अशी अवस्था असते. आपण मात्र ती “वाईटच होणार” असं गृहीत धरतो. यालाच मानसशास्त्रात निगेटिव्ह बायस म्हणतात. म्हणजेच, आपलं मन नकारात्मक शक्यतांकडे जास्त लक्ष देतं.
अनिश्चिततेशी मैत्री करण्याची पहिली पायरी म्हणजे स्वीकार. “हो, आयुष्यात सगळं माझ्या नियंत्रणात नाही” हे प्रामाणिकपणे मान्य करणं. जेव्हा आपण नियंत्रण नसलेल्या गोष्टींवर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा निराशा वाढते. पण जे आपल्या हातात आहे त्यावर लक्ष केंद्रित केलं, तर मन स्थिर होतं.
उदाहरणार्थ, नोकरीत बदल होणार की नाही हे आपल्या हातात नसू शकतं. पण आपण आपली कौशल्यं वाढवू शकतो, नवीन गोष्टी शिकू शकतो, संपर्क वाढवू शकतो. म्हणजेच, परिणाम नाही पण तयारी आपल्या हातात आहे. हा दृष्टिकोन आत्मविश्वास वाढवतो.
दुसरी पायरी म्हणजे वर्तमानात राहण्याचा सराव. अनिश्चिततेमुळे आपण भविष्याच्या कल्पनांमध्ये हरवतो. “काय झालं तर?” या प्रश्नांनी मन व्यापून जातं. पण वर्तमान क्षणात परत येण्याचा सराव केला, तर चिंतेचा वेग कमी होतो. श्वासावर लक्ष देणं, रोज काही मिनिटं शांत बसणं, चालताना आजूबाजूचं निरीक्षण करणं अशा साध्या पद्धती उपयुक्त ठरतात.
तिसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे विचारांची चौकशी. जेव्हा मन म्हणतं, “सगळं बिघडणार आहे,” तेव्हा स्वतःला विचारावं, “याचा पुरावा काय आहे?” अनेकदा आपण अंदाज बांधतो, पण ठोस पुरावा नसतो. अशा वेळी वास्तव आणि भीती यांत फरक ओळखणं आवश्यक असतं.
मानसशास्त्रात “टॉलरन्स ऑफ अनसर्टन्टी” ही संकल्पना आहे. म्हणजे अनिश्चित परिस्थिती सहन करण्याची क्षमता. ही क्षमता जन्मजात नसते, ती विकसित करता येते. छोट्या छोट्या गोष्टींपासून सुरुवात करता येते. उदाहरणार्थ, प्रत्येक गोष्टीची आधीच योजना न करता कधी कधी गोष्टी जशा घडतील तशा स्वीकारण्याचा प्रयत्न करणं. थोडी लवचिकता वाढवणं.
अनिश्चिततेकडे संधी म्हणून पाहणंही उपयोगी ठरतं. आपल्याला आयुष्यातील मोठ्या संधी नेहमी स्पष्ट नियोजनातून मिळाल्या आहेत का? अनेकदा अचानक भेटलेली माणसं, अनपेक्षित बदल, अपयशातून मिळालेली शिकवण यामुळेच आपण पुढे गेलो आहोत. म्हणजेच अनिश्चितता ही वाढीची जागा असू शकते.
नातेसंबंधांमध्येही अनिश्चितता असते. एखादी व्यक्ती कायम आपल्या आयुष्यात राहील याची हमी नसते. त्यामुळे काहीजण जास्त चिकटून राहतात किंवा उलट खूप दूर राहतात. पण संतुलन म्हणजे नात्याचा आनंद घेणं, आणि त्याच वेळी बदल स्वीकारण्याची तयारी ठेवणं.
अनिश्चिततेशी मैत्री करताना स्वतःवर विश्वास ठेवणं खूप महत्त्वाचं आहे. “काहीही झालं तरी मी त्याला सामोरं जाऊ शकतो” ही भावना मनाला आधार देते. हा आत्मविश्वास पूर्वानुभवातून येतो. आधीही कठीण प्रसंग आले आणि आपण त्यातून बाहेर पडलो, हे आठवणं गरजेचं आहे.
यासोबतच शरीराची काळजी घेणंही आवश्यक आहे. झोप, आहार, व्यायाम या गोष्टी नीट असल्या की मनाची ताकद वाढते. थकलेलं शरीर अनिश्चिततेला जास्त धोका समजतं. पण ताजंतवानं शरीर परिस्थितीला जास्त स्थिरपणे हाताळतं.
काही लोक अनिश्चिततेपासून पळ काढण्यासाठी अति नियोजन करतात किंवा सतत खात्री शोधत राहतात. वारंवार इतरांकडून विचारणं, इंटरनेटवर शोधणं, खात्री मिळेपर्यंत निर्णय न घेणं हे त्याचे प्रकार आहेत. पण यामुळे तात्पुरता दिलासा मिळतो, दीर्घकाळात चिंता वाढते. त्यामुळे हळूहळू स्वतःला अपूर्ण माहितीमध्येही निर्णय घेण्याचा सराव द्यायला हवा.
आयुष्याची खरी गंमतही इथेच आहे. जर सगळं आधीच ठरलेलं असतं, तर उत्सुकता उरली असती का? अनिश्चितता आपल्याला जिज्ञासू ठेवते. नवीन शक्यता उघडते. आपल्यातल्या सर्जनशीलतेला जागं करते.
शेवटी, अनिश्चिततेशी मैत्री म्हणजे भीती पूर्णपणे नाहीशी करणं नाही. ती येईलच. पण तिच्याशी संवाद साधणं शिकणं. “हो, मला भीती वाटते आहे. पण मी थांबणार नाही” असं स्वतःला सांगणं. हीच भावनिक परिपक्वता आहे.
आयुष्य कधीच पूर्णपणे निश्चित होणार नाही. पण आपण स्थिर राहू शकतो. आपला दृष्टिकोन बदलू शकतो. अनिश्चिततेला शत्रू न मानता, शिक्षक मानलं तर ती आपल्याला संयम, धैर्य, लवचिकता आणि विश्वास शिकवते.
अनिश्चिततेशी मैत्री करणं म्हणजे आयुष्याशी मैत्री करणं. कारण आयुष्य स्वतःच अनिश्चित आहे. आणि जेव्हा आपण हे मनापासून स्वीकारतो, तेव्हा भीतीपेक्षा विश्वास जास्त मजबूत होतो.
धन्यवाद.