काही लोक कितीही चांगलं काम करत असले तरी त्यांच्या मनात एक आवाज सतत चालू असतो, “मी पुरेसा चांगला नाही.” बाहेरून ते सक्षम दिसतात, पण आतून ते स्वतःवर शंका घेत असतात. स्वतःला कमी लेखण्याची ही सवय अचानक तयार होत नाही. ती हळूहळू अनुभव, संगोपन, नाती आणि विचारांच्या पद्धतीतून तयार होत जाते. मानसशास्त्रीय संशोधन याबाबत काही स्पष्ट कारणे सांगते.
सर्वात पहिलं कारण म्हणजे बालपणातील अनुभव. लहानपणी मुलांना सतत टीका, तुलना किंवा कठोर शिस्त मिळाली तर त्यांच्या मनात “मी चुकीचा आहे” असा मूलभूत विश्वास तयार होऊ शकतो. मानसशास्त्रज्ञ यांनी मांडलेली आत्मविश्वासाची संकल्पना सांगते की, व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास निर्माण होण्यासाठी लहान यशस्वी अनुभवांची गरज असते. जर बालपणात प्रोत्साहन कमी आणि टीका जास्त असेल तर आत्मविश्वास विकसित होण्याऐवजी न्यूनगंड वाढू शकतो.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे सततची तुलना. शाळा, समाज, नातेवाईक यांच्याकडून “तो बघ किती हुशार आहे” किंवा “तुझ्या बहिणीसारखा हो” असे वाक्य ऐकायला मिळाले तर मुलाच्या मनात स्वतःची किंमत इतरांच्या मापाने मोजण्याची सवय लागते. यामुळे स्वतःची ओळख कमकुवत बनते. पुढे मोठेपणीही तोच पॅटर्न सुरू राहतो. सोशल मीडियामुळे ही तुलना आणखी वाढते. इतरांच्या यशाच्या पोस्ट पाहून स्वतःबद्दल अपूर्णतेची भावना निर्माण होते.
तिसरं कारण म्हणजे नकारात्मक आत्मसंवाद. आपलं मन सतत आपल्याशी बोलत असतं. “मी नाही करू शकत”, “माझ्याकडून नेहमी चूक होते” अशा वाक्यांची पुनरावृत्ती होत राहिली तर मेंदू त्याला सत्य मानायला लागतो. संज्ञानात्मक मानसशास्त्र सांगते की वारंवार येणारे विचार आपल्या भावनांवर आणि वर्तनावर परिणाम करतात. यांनी सांगितलेल्या संज्ञानात्मक सिद्धांतानुसार, नकारात्मक विचारांची सवय नैराश्य आणि कमी आत्ममूल्याशी जोडलेली असते. जेव्हा व्यक्ती प्रत्येक घटनेत स्वतःचीच चूक शोधते, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःला कमी लेखू लागते.
चौथं कारण म्हणजे अपयशाचा अनुभव. आयुष्यात अपयश येणं स्वाभाविक आहे. पण जर अपयशानंतर योग्य मार्गदर्शन, आधार आणि शिकण्याची संधी मिळाली नाही, तर व्यक्ती अपयशाला स्वतःची ओळख बनवते. “मी अपयशी आहे” हा विचार तयार होतो. संशोधन सांगतं की ज्यांना वाढीची मानसिकता शिकवली जाते, ते अपयशाला शिकण्याची संधी मानतात. पण ज्यांना कायम निकालावरूनच मोजलं जातं, ते स्वतःची किंमत कमी समजतात.
पाचवं कारण म्हणजे भावनिक दुर्लक्ष. काही वेळा घरात मूलभूत गरजा पूर्ण होतात, पण भावनिक संवाद कमी असतो. मुलाला त्याच्या भावना व्यक्त करण्याची मुभा नसते. “रडू नकोस”, “इतकं काय मोठं झालं” असे प्रतिसाद मिळाले तर मुलं आपल्या भावनांवर शंका घ्यायला शिकतात. त्यांना वाटू लागतं की त्यांच्या भावना महत्त्वाच्या नाहीत. पुढे मोठेपणीही ते स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवतात आणि इतरांना प्राधान्य देतात. अशा लोकांमध्ये स्वतःला कमी लेखण्याची प्रवृत्ती दिसते.
सहावं कारण म्हणजे परिपूर्णतेची अती अपेक्षा. काही लोक स्वतःकडून खूप मोठ्या अपेक्षा ठेवतात. चूक झाली की ते स्वतःवरच कठोर टीका करतात. परिपूर्णतेची ही सवय बाहेरून चांगली वाटली तरी आतून ती आत्ममूल्य कमी करते. कारण परिपूर्णता कधीच पूर्ण होत नाही. प्रत्येक वेळी अजून काहीतरी कमी वाटत राहतं.
सातवं कारण म्हणजे नात्यांमधील अनुभव. जर एखाद्या व्यक्तीला वारंवार नाकारलं गेलं, फसवलं गेलं किंवा कमी लेखलं गेलं, तर ती स्वतःबद्दल नकारात्मक निष्कर्ष काढू शकते. “माझ्यातच काहीतरी कमी आहे” असा विचार तयार होतो. विशेषतः जवळच्या नात्यांमध्ये मिळालेला अपमान किंवा दुर्लक्ष मनावर खोल ठसा उमटवतो.
आठवं कारण म्हणजे समाजातील ठराविक मापदंड. सुंदरता, पैसा, करिअर, लग्न या गोष्टींवर समाजात ठराविक अपेक्षा असतात. त्या मापदंडात आपण बसत नाही असं वाटलं तर स्वतःबद्दल कमीपणाची भावना तयार होऊ शकते. संशोधन सांगतं की ज्या समाजात स्पर्धा जास्त असते, तिथे आत्मतुलना आणि न्यूनगंड अधिक आढळतो.
या सगळ्या कारणांमधून एक गोष्ट स्पष्ट होते की स्वतःला कमी लेखण्याची सवय ही विचारांच्या आणि अनुभवांच्या पुनरावृत्तीमधून तयार होते. ती एका दिवसात तयार होत नाही आणि एका दिवसात बदलतही नाही. पण ती बदलता येते.
सर्वप्रथम आपल्या विचारांकडे लक्ष देणं गरजेचं आहे. आपण स्वतःशी कसं बोलतो हे ओळखणं महत्त्वाचं आहे. नकारात्मक विचार लिहून ठेवणे आणि त्यांना प्रश्न विचारणे ही प्रभावी पद्धत आहे. “खरंच मी इतका अयोग्य आहे का?” असा प्रश्न विचारल्यावर अनेकदा लक्षात येतं की आपण स्वतःशी अन्याय करत आहोत.
दुसरं म्हणजे लहान यशांची नोंद ठेवणं. मेंदूला सकारात्मक अनुभवांची आठवण करून दिली तर आत्मविश्वास वाढतो. तिसरं म्हणजे स्वतःबद्दल करुणा ठेवणं. चूक झाली तरी स्वतःला मित्रासारखं समजावणं. संशोधन सांगतं की self-compassion असलेल्या लोकांमध्ये आत्ममूल्य अधिक स्थिर असतं.
चौथं म्हणजे योग्य आधार शोधणं. विश्वासू व्यक्ती, समुपदेशक किंवा थेरपिस्ट यांच्याशी संवाद केल्याने जुने नकारात्मक विश्वास ओळखता येतात. काही वेळा खोलवर बसलेले विश्वास स्वतःहून बदलणे कठीण असते, तेव्हा व्यावसायिक मदत उपयोगी ठरते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःची किंमत ही फक्त यश, पैसा किंवा इतरांच्या मतावर अवलंबून नसते. प्रत्येक व्यक्तीची काही वैशिष्ट्ये, गुण आणि अनुभव वेगळे असतात. स्वतःला कमी लेखण्याची सवय तयार झाली असेल, तर ती आपली कायमची ओळख नाही. ती फक्त एक मानसिक पॅटर्न आहे. तो ओळखून बदलण्याची तयारी केली, तर आत्ममूल्य हळूहळू मजबूत होऊ शकतं.
स्वतःला कमी लेखण्याऐवजी स्वतःला समजून घेण्याची सुरुवात केली, तर आतला आवाजही बदलू लागतो. आणि जेव्हा आतला आवाज बदलतो, तेव्हा संपूर्ण आयुष्याकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलते.
धन्यवाद.